Zaltbommel, 18 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
1 Projectplan Restauratie Bolwerken Zaltbommel
Onderwerp
Restauratie Bolwerken Zaltbommel
Datum: 31-1-2018 Paraaf Matthijs Maas:
Legitimatie (label in PF) Motie raad, 12 november 2015 Uitvoeringsprogramma en herijking visie binnenstad, 16 februari 2017 Voorjaarsnota 2018 Bestuurlijke opdrachtgever Wethouder Buwalda Ambtelijke opdrachtgever Matthijs Maas Projectorganisatie Projectgroep en (deel)werkgroepen Projectleider Mieke Sanders Medewerkers projectgroep Gerrit den Besten, Moniek Biezeman, Marijn van Halder en Jobbe van de Ven Overzichtskaart met daarop aangegeven de namen van de verschillende bolwerken.
2 Inleiding
De Visie van Waal tot Waal, opgesteld in 2013 – 2014, geeft een beeld van de historische omwalling van de stad Zaltbommel. Onderdeel van de visie is de wens om de bolwerken van de vesting te restaureren. De visie is opgesteld in samenspraak met een begeleid ingsgroep van deskundigen, belanghebbenden en omwonenden. De groep omwonenden betrof een beperkt aantal personen. In 2015 heeft de raad een motie aangenomen om de bolwerken rondom de stad Zaltbommel te restaureren. De Visie van Waal tot Waal is samen me t het Uitvoeringprogramma B innenstad op 16 februari 2017 vastgesteld in de raad. Hierin is ook het project R estauratie Bolwerken Zaltbommel opgenomen. Zowel in het Uitvoeringsproject Binnenstad als in de Voorjaarsnota 2018 is krediet beschikbaar gesteld voor dit project. Het Plan van Aanpak, dat wordt beschouwd als de projectopdracht, heeft het college op 21 februari 2017 vastgesteld en middels een informatienota aan de raad aangeboden. Het voorliggende projectplan is een nadere uitwerking van de p rojectopdracht. Vooral de projectstructuur met de benodigde capaciteit, financiën en bevoegdheden is hierin nader uitgewerkt. Ook de visie op de restauratie en de noodzakelijke doorkijk naar de onderhoudswerkzaamheden komen aan bod.
Huidige situatie en aanleiding voor het project Het park op de voormalige vestingwerken is geheel in de traditie van de 19 de-eeuwse landschapsstijl ontworpen en kenmerkt zich door waterpartijen, doorzichten, paden op verschillende niveaus en een gevarieerde beplanting met kruid-, stuik-, en bomenlaag. Door jaren van achterstallig onderhoud is het park dichtgegroeid, zijn de oorspronkelijke doorzichten niet meer herkenbaar, zijn waterpartijen verland en hebben bra amstruiken en bandnetelpartijen de overhand gekregen. Kortom: het park in landschapsstijl is niet meer als zodanig herken- en beleefbaar.
Doel van het project Doel van het pr oject is om het landschapspark te herstellen, zodat deze groene verbindingszone tussen de binnenstad en de latere uitbreidingswijken behouden blijft. Belangrijk aandachtspunt hierbij is dat de gelaagdheid in de geschiedenis van de vestingwerken van Zaltbommel beter te beleven is. Denk hierbij aan doorzichten op de stadsmuur, binnengracht en buitengracht. Daar waar mogelijk en wenselijk wordt gekeken hoe eigentijds gebruik kan worden gefaciliteerd en ingepast. Denk bijvoorbeeld aan zitgelegenheid rondom de muziektent zodat deze frequenter wordt gebruikt. En ook de belevingswaarde voor wandelaars, die het park nu al voornamelijk gebruik en, kan worden vergroot door meer variatie in de beplanting aan te brengen, zodat de verschillende seizoenen beter te beleven zijn. Ook kan gedacht worden aan speciale rondleidingen op het gebied van historie, flora en fauna. Hoewel het primaire doel van di t project de restauratie is, is het structureel jaarlijkse onderhoud van essentieel belang om in het begin van het project mee te nemen. Als het onderhoud niet kan worden gewaarborgd, is een restauratie zinloos en weggegooid geld.
Visie op de restauratie Uitgangspunt voor het herstel van de bolwerken, die nog vrijwel in hun oorspronkelijke omvang aanwezig zijn, is het plan in landschapsstijl van De Virieu, de oorspronkelijke ontwerper van het park. Het park was in eerste aanleg strak en open, maar nu ruim 150 jaar
3 later, is het door de hoeveelheid volwassen bomen meer een bospark geworden. Dit gegeven bepaalt in hoge mate de uniciteit van de bolwerken. Het is ook de basis voor de status van Rijksmonumen t geweest en staat genoemd in de redengevende beschri jving die als onderlegger dient voor opname in het rijksmonumentenregister. Na overleg met de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed over de visie op de restauratiewerkzaamheden kwam duidelijk naar voren dat de 19 de-eeuwse parkaanleg door De Virieu moest worde n gehandhaafd. Ook bewoners hebben op een eerste ideeënavond aangeven dat de inmiddels tot karakteristieke bospark geworden bolwerken behouden moet en blijven. Vandaar dat als uitgangspunt voor de restauratie van het park het oorspronkelijke ontwerp van De Virieu is genomen.
Door historisch onderzoek hebben we al veel kunnen achterhalen, zoals beplantingslijsten en de opdrachten tot het omvormen van de verdedigingswerken tot landschapspark. Ook biedt de huidige parkaanleg veel aanknopingspunten. Dit wil niet zeggen dat het park statisch de tijd moet kunnen doo rstaan, zeker is er ruimte voor eigentijdse toevoegingen en gebruik. De aanwezige (beschermde) flora en fauna is hierbij wel een belangrijk kader.
Betreffende beleidsvelden Het taakveld groen van de gemeente Zaltbommel is de belangrijkste discipline voor de restauratie en het structureel jaarlijkse onderhoud van de bolwerken. De nader vast te stellen uitgangspunten voor de restauratiewerkzaamheden met een doorkijk naar het jaarlijkse onderhoud dienen door het taakveld groen te worden aangeleverd. Verder zijn nog andere disciplines van belang bij het restauratieproject zoals het taakveld water (voor de bagger werkzaamheden) en het taakveld civiel (voor onder andere het meubilair en de paden).
Voor het huidige en toekomstige gebruik spelen de volgende taakvelden binnen de gemeente Zaltbommel een rol: toerisme en recreatie, cultuur en cultureel erfgoed.
4 Definitie
Beoogde beleidsdoelen en het gewenste resultaten Doel is om te komen tot een gerestaureerd park dat gebaseerd is op het ontwerp van De Virieu. In het park is nogal achterstallig onderhoud. Het sleetse kar akter is vooral zichtbaar aan de breed uiteenlopende paden, kapot meubilair en de beplantingsproblematiek waardoor integraal herstel nodig is. Uitgangspunt bij de restauratiewerkzaamheden is herstel, waarbij het k arakter van een bospark behouden blijft. Om dit bos parkkarakter ook tijdens en kort na de uitvoering in stand te houden is een geleidelijke aanpak op zijn plaats.
Uitgangspunten restauratie Bij de restauratie dient samenhang te komen in verschillende fysieke onderdelen die van belang zijn voor de kwaliteit en beleving van het park als totaalbeeld. Deze structuren kunnen worden onderverdeeld in 6 thema’s met bijbehorende uitgangspunten:
GROEN - de natuurwaarden | de aanwezige ( beschermde) flora en fauna dienen hun plek te behouden in het park, daar waar mogelijk zullen de omstandigheden voor bijvoorbeeld verblijfplaatsen worden verbeterd - de boomstructuur | een doorgaande laanstructuur met gevarieerd bomenbestand is wenselijk. Tevens dient het huidige bom enbestand beter en planmatig te worden onderhouden. - de beplantingsstructuur | aanleggen en verbeteren van een goede kruid -, struik- en bomenlaag zodat de interessante doorzichten worden hersteld die zo kenmerkend zijn voor een landschapspark - de bosstruct uur | ondanks dat de kastanjebomen ziek zijn, zijn ze niet dood en hoeven ze nog niet gekapt te worden. Er kan veel gedaan worden aan preventieve maatregelen om de leefomstandigheden te verbeteren. Indien bomen moeten worden vervangen, dient er te worden g ekeken naar de aanplant van verschillende variëteiten.
WATER - de waterstructuur | het openhouden van de waterpartijen op d e bolwerken en verlanding tegen gaan in de binnengracht. Onderzoek naar verschillende soorten beschoeiing is van groot belang hierbij. Het beleefbaar maken en versterken van de relatie tussen stad – binnengracht – bolwerken zal onder andere gebeuren door de oevers vrij te maken van opgaande beplanting en het water waar mogelijk dichter bij de weg te brengen. De scherpe belijning van de oeverranden dient op sommige plaatsen te worden hersteld.
WEGEN / PADEN - de pade nstructuur | de paden op de bolwerken dienen duurzaam te worden verbeterd: het versmallen van breed uitgelopen paden. Het onderhoud in het park zal hiermee rekening moeten houden, er kunnen bijvoorbeeld minder grote machines worden ingezet. - entrees van het park | de entrees van de stad vormen de eerste indruk van de vestingwerken. Daarom moeten de entrees representatief zijn voor het park, ze
5 moeten de bezoekers uitnodigen h et park verder te verkennen. Belangrijke aandachtspunten hierbij zijn: de entrees moeten als eenheid worden vormgegeven, duidelijke vormgeving, uitnodigend, verzorgd en open. Tevens dient er aandacht te zijn voor het ontmoedigen van auto’s, brommers, scooters en fietsers in het park. Hiervoor zullen voorzieningen moeten worden getroffen.
MEUBILAIR - meubilair en verlichting | doel is om te komen tot eenduidig parkmeubilair en verlichting passend in de geest va n het landschapspark zoals door D e Virieu ontworpen. Uitgangspunt voor het ontwerp van het meubilair hiervan is het originele De Virieubankje. Verlichting zal alleen worden toegepast bij de entrees van de bolwerken. Nieuw meubilair rondom de muziektent wordt ontworpen in de stijl van het De Virieubankje.
CIVIELTECHNISCHE WERKEN - bruggen | de bruggen, die een belangrijke toegan g vormen tot het park, vragen om bijzondere aandacht, vooral de uitstraling dient net als bij het meubilair uniform te worden vormgegeven. - muziektent | de muziektent is de belan grijkste drager van het Lage Singelbolwerk. Deze muziektent is no g dit jaar opgeknapt. Wel zijn er wensen ten aanzien van het toekomstige gebruik zoals het toegangstrapje, toegankelijkheid in het algemeen en voorzieningen zoals elektriciteit. - kanonnen | op de bolwerken staan enkele kanonnen. Deze zijn niet oorspronkelijk maar hebben door de jaren heen wel hun plekje verworven. Van belang is om vooral het onderstel in goede conditie te houden.
REINIGING - legen van de prullenbakken | op de bolwerken staat een aantal prullenbakken. Deze worden geleegd door de Buitendienst van de gemeente Zaltbommel. Afstemming moet plaatsvinden over met welk materieel de prullenbakken zullen worden geleegd en de frequentie. Ook zullen afspraken moeten worden gemaakt over het zwerfvuil.
Onderhoud Voor dit park is een redelijk intensief structureel onderhoud noodzakelijk, dit is verderop nader omschreven. Dit zal bij aanvang van het project moeten worden gewaarborgd. Uit alles blijkt dat het toekomstige beheer en onderhoud van essentieel belang is voor de toekomst van het park. Hier kan niet genoeg de aandacht op worden gevestigd. Er moet een onderhoudsplan en -bestek komen, en ook moet een vaste groep mensen het park gaan onderhouden om continuïteit en kennis te kunnen borgen. Dit zal nader worden uitgewerkt. [werkgroep]
Kwaliteitsverwachting onderhoud Binnen de systematiek van Integraal Beheer van openbare Ruimte (IBOR) worden verschillende ambities in kwaliteit benoemd. De systematiek kent 5 kwaliteitsniveaus van zeer hoog tot zeer laag. Deze differentiatie is praktisch hanteerbaar en geeft voldoende meetbaar onderscheid en maakt het mogelijk om per functioneel gebied keuzes te maken die mede gerelateerd zijn aan de gebruiksintensiteit van het gebied.
6
De hiervoor beschreven integrale benadering binnen het functionele gebied van het project verbindt de kwaliteitsniveaus en de thema’s aan elkaar. Het streven is erop gericht voor alle thema’s binnen het functionele gebied eenzelfde kwaliteitsniveau te hanteren. Dit geeft een integrale beeldkwaliteit. Het is immers onlogisch de paden op het hoogste niveau en gro en op het laagste niveau te onderhouden. De kwaliteitsbeelden zijn gekoppeld aan beheerniveaus die vervolgens weer gekoppeld kunnen worden aan de beheersinspanningen.
In de Kwaliteitscatalogus O penbare Ruimte (KOR) wordt gebruik gemaakt van zogenaamde schaalbalken waarop zowel in beeld als beschrijvend de kwaliteit van een bepaald onderdeel in de openbare ruimte in kwaliteitsniveaus wordt beschreven. Binnen de KOR worden de volgende beeldkwaliteitsniveaus gedefinieerd:
Kwaliteitsniveau Codering Omschrijving Zeer hoog A+ Zeer goed, nagenoeg ongeschonden. Perfect onderhouden, als nieuw, niets op aan te merken, zeer schoon en netjes. Hoog A Goed, mooi en comfortabel. Goed onderhouden, incidenteel wat minder, vrijwel geheel schoon en netjes. Basis B
Voldoende en functioneel. Standaard, degelijk, voldoende onderhouden, wel wat op aan te merken, redelijk netjes Laag C Matig, onrustig beeld, disconform of enige vorm van hinder. Enige achterstanden in het onderhoud zichtbaar, onvoldoende, niet netjes en vuil. Zeer laag D Te slecht, kapitaalvernietiging, functieverlies, juridische aansprakelijkheids-risico’s of sociale onveiligheid. Schade en grote achterstanden bij onderhoud, zeer onvoldoende, onaanvaardbaar en zeer vuil.
De kwaliteit van een thema uit de openbare ruimte wordt mede bepaald door de gebruiksintensiteit. Bij een hogere gebruiksintensiteit is over het algemeen meer onderhoudsinspanning nodig om dezelfde kwaliteit te behouden. Maar ook de status van rijksmonument brengt een hogere onderhoudsverplichting met zich mee. In de gemeente Zaltbommel is voor al het groenonderhoud gekozen voor kwaliteitsniveau B. Als we het onderhoudsbestek van de bolwerken raadplegen dat zien we dat er verschillende kwaliteitsniveaus (A, B en C) voor verschillende onderdelen worden gehanteerd. Ook is het bestek erg summier ingestoken en wordt er niet uitgegaan van een integrale benadering die juist wel wenselijk is. Doel van het onderhoud na restauratie van de bolwerken is om kwaliteitsniveau A te bereiken en te behouden.
Scope van het project De vestingwerken van Zaltbommel bestaa n uit 7 bolwerken. Omdat Bolwerk de Kat in de jaren ’90 bij de dijkverhoging behoorlijk is versteend en hierdoor de parkaanleg van De Virieu nauwelijks meer herkenbaar is, valt dit bolwerk vooralsnog buiten dit project. De projectgrens loop vanaf de stadsmuur tot 1 meter in de buitengracht. De waterwerkzaamheden zoals baggeren van de buitengracht vallen hiermee buiten dit project, maar de beschoeiing van de bolwerken aan de buitenzijde vallen binnen dit project. De brug over de buitgracht bij het Lage Singelbolwerk valt binnen het project. Het onderhoud van de wegen die door het project lopen zoals de Boschstraat en de Oenselsestraat vallen eveneens
7 buiten dit project. De begraafplaats Bossche Poort (die nog altijd in gebruik is) valt vanwege de specifieke functie ook buiten dit project. Alle overige groen - en baggerwerkzaamheden vallen binnen dit project evenals het onderhoud dat niet los gezien kan worden van de restauratiewerkzaamheden. Zie bijgaand plankaartje voor de begrenzing van het project.
Onderhoud versus restauratie Al het openbare groenonderhoud van de gemeente Zaltbommel is ondergebracht in één bestek en wordt uitgevoerd door één aannemer. Vanaf 1 januari 2018 zijn de onderhoudswerkzaamheden van de bolwerken uit dit bestek gehaald om elkaar tijdens het werk niet in de weg te lopen. De restauratie van de bolwerken zal in fasen worden uitgevoerd maar het onderhoud voor de nog niet gerestaureer de bolwerken moet wel gewoon doorgaan. Omdat tot op heden de onderhoudswerkzaamheden op een zeer minimaal niveau werden uitgevoerd, is besloten dit helema al los te koppelen. Wellicht kunnen vooruitlopend op de restauratie al onderhoudswerkzaamheden worden uitgevoerd.
Een onderhoudsplan is belangrijk voor de b olwerken. Dit plan zal jaarlijks moeten worden bijgesteld, mede afhankelijk van de restauratiewerkzaamheden die al zijn uitgevoerd en nog uitgevoerd gaan worden. Het zal vooral de eerste jaren een groeidocument zijn.
Kaart met daarop aangegeven de projectgrens.
Randvoorwaarden voor het project Belangrijkste randvoorwaarde voor slagen van het project is dat de verschillende disciplines binnen de gemeente Zaltbommel hun bijdrage kunnen leveren. Naast een overkoepelende projectgroep zullen de komende jaren verschillende, al dan niet tijdelijke, (deel)werkgroepen worden opricht voor de reeds eerder aangegeven thema’s (groen – water – wegen/paden – meubilair – civiel technische werken – reiniging).
8 Hoewel al verschillende subsidies zijn verleend, is het van groot belang dat voor de laatste twee restauratiefasen de externe (provinciale) middelen beschikbaar komen. De reeds beschikbaar gestelde middelen voor onderhoud door de gemeente Zaltbommel zijn na restauratie nog onvoldoende. Hier zal de komende jaren bij de begroting aandacht voor worden gevraagd.
Raakvlakken met andere projecten Stadsmuur Het project loopt vanaf de stadsmuur en heeft hier ook een raakvlak mee. Als onderhoudswerkzaamheden moeten worden uitgevoerd aan de stadsmuur, is het van belang om een goede afstemming te hebben, zodat de werkzaamheden elkaar niet in de weg zitten of teniet doen.
Activiteiten Beerebolwerk (Kindertuin) Op het Beerebolwerk vinden gedurende het jaar diverse activiteiten plaats. In beeld moet worden gebracht welke activiteiten er jaarlijks worden georganiseerd en wat de consequenties hiervan zijn. Verder wordt het bolwerk soms gebruikt als overloopparkeerplaats bij hoog water. Afgezet tegen de wens tot restauratie en de visie daarop zoals eerder beschreven moet de vraag worden beantwoord of we al deze activiteiten daar willen handhaven of dat we voor sommige activiteiten een andere plek moeten zoeken.
Activiteiten Lage Singelbolwerk (muziektent) In de muziektent vinden momenteel af en toe activiteiten plaats. Wel is de verwachting dat, als deze beter wordt gefaciliteerd, er meer gebruik van zal worden gemaakt. Voor het gebruik van de muziektent zullen wel voo rwaarden moeten worden opgesteld, denk bijvoorbeeld aan tijdstip van activiteit, geluidsintensiteit etc. Ook zal verbinding moeten worden gezocht met één of meerdere organisaties/personen die de muziektent willen beheren.
Ravelijn bolwerk (Begraafplaats Bossche Poort) De begraafplaats Bossche Poort is nog steeds als begraafplaats in gebruik. Bovendien is de jaarlijkse 4 mei herdenking op en voor de begraafplaats. Met deze zaken zal rekening moeten worden gehouden tijdens de restauratie- en onderhoudswerkzaamheden.
Beeld Sint Maarten bij Bossche Poort In Zaltbommel staat de monumentale Sint Maartenskerk. In de Bommelerwaard waren in de Middeleeuwen de parochiekerken van Zaltbommel, Rossum, Kerkdriel en Brakel aan Sint Maarten gewijd. Na de reformatie bleven de katholieken in Zaltbommel hun eigen kerkruimte ook naar Martinus noemen. Er is een Sint Maartenswandelroute in Europa: Le chemin d’Utrecht. Deze route loopt van Utrecht, via Zaltbommel naar Amiens in Frankrijk. Via een burgerinitiatief is geld ingezameld voor het plaatsen van een standbeeld van Sint Maarten in de stad Zaltbommel. Wens is om dit beeld te plaatsen bij de belangrijkst e toegang tot de stad: de Bossche Poort. Er is voor deze plek gekozen, omdat dit aansluit bij het verhaal van Sint Maarten; hij gaf zijn mantel weg aan een bedelaar bij de stadspoort.
9 Project Bossche Poort / herinrichting Omhoeken Recent is het proj ect Bossche Poort hervat. Dit project raakt aan de bolwerken. In hoeverre dit van invloed is op het project is op dit moment nog niet bekend, omdat het project nog in de schetsfase is.
Torentuin De Torentuin zal na het gereed komen van de nieuwbouwwoningen in de Agnietentuin het deel tussen de stadsmuur en de binnengracht vanaf de Vogelenzang tot aan de Agnietenstraat in gebruik nemen. Van oudsher werd deze strook grond gebruikt door bewoners uit de stad voor moestuin tjes, waardoor dit gebr uik zeker denkbaar is. Wel zal afstemming moeten worden gezocht over de inrichting van deze gronden.
10 Tijdsplanning, aanpak & beslismomenten
Globale tijdsplanning Globale planning is om steeds één bolwerk te restaureren in de periode 2018-2021. De aard van de werkzaamheden vraagt soms om een uitvoering die tegelijkertijd meer bolwerken betreft zoals het herstellen en verbeteren van de paden en het uitbaggeren van de waterpartijen op de bolwerken. Doel is dat in 2022 alle bolwerken zijn gerestaureerd en dat alleen nog structureel groenonderhoud hoeft te worden uitgevoerd.
Welke fasering wordt toegepast en waarom Het restauratieplan wordt in vier fasen gerealiseerd. Elke fase omvat twee bolwerken, met uitzondering van fase 4 die vooralsnog buiten de scop e van dit project valt. Uitgangspunt is om ieder jaar één bolwerk te restaureren. Voor de bolwerken is een globaal restauratieplan en investeringsraming gemaakt. Dit is een plan op hoofdlijnen dat vooral is benut voor het maken van de begroting, het overle g met verschillende externe diensten en organisaties als de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en de provincie Gelderland. Op basis hiervan zal per fase (uitgesplitst per bolwerk) een Definitief Ontwerp Restauratieplan worden opgesteld op basis waarvan het bestek per fase wordt uitgewerkt. Hoeveel tijd er tussen de uitvoering van de fasen ligt is mede afhankelijk van het beschikbaar komen van de subsidi egelden van de provincie. Het Rijk heeft al subsidie toegekend voor het onderhoud voor de bolwerken over de periode 2017 – 2022, de provincie heeft restauratiesubsidie toegekend voor f ase 1 en de gemeente heeft de eigen bijdrage voor de totale investering al beschikbaar gesteld. De hieronder geschetste fasering kan nog wijzigen als het werk daarom vraagt.
Fase 1 a Oranjebolwerk 2018 b Lage singelbolwerk (muziektent) 2018/2019
Fase 2 a Ravelijnbolwerk (Begraafplaats Bosschepoort) 2019/2020 b Hohenlohebolwerk 2019/2020
Fase 3 a Beerebolwerk (Kindertuin) 2020/2021 b Hogesingelbolwerk 2020/2021
Fase 4 a Bolwerk de Kat PM
Fasering en beslismomenten en wie neemt de besluiten Voor iedere fase zal een Definitief Ontwerp en een bestek moeten worden opgesteld. Dit moet integraal worden afgestemd op de aanwezige en beschermde flora en fauna. Wellicht kunnen in een vroeg stadium mitigerende maatregelen worden g etroffen. Voor iedere fase wordt afstemming gezocht met de ODR over al dan niet vergunningsplichtige werkzaamheden.
Voor aanvang van de werkzaamheden dien en we te communiceren met de bewoners. ( Zie hiervoor het onderdeel Communicatie)
Fase 1A Oranje bolwerk jan. 2018 opschot weghalen febr. 2018 baggerwerkzaamheden febr. 2018 kappen enkele kleine bomen aan de Heksenwal om in het voorjaar gras in te kunnen zaaien
11 juni 2018 padenstructuur herstellen / parkeerplaatsje herstellen aug. 2018 gras inzaaien Heksenwal september 2018 plaatsing meubilair november 2018 aanbrengen van onderbeplanting / bollen
Fase 1B Lage Singelbolwerk jan. 2018 beperkt opschot weghalen febr. 2018 baggerwerkzaamheden jan. 2019 opschot weghalen jan./febr. 2019 profiel rondom de muziektent herstellen april 2019 zitgelegenheid aanbrengen rondom de muziektent (vergunningsplichtig) november 2019 aanbrengen van onderbeplanting / bollen
Fase 2A en B Ravelijnbolwerk en Hohenlohebolwerk dec. 2019 opschot weghalen juni 2020 padenstructuur herstellen aug. 2020 gras inzaaien Heksenwal september 2020 plaatsing meubilair november 2020 aanbrengen van onderbeplanting / bollen
Fase 3A en B Beerebolwerk en Hogesingelbolwerk dec. 2020 opschot weghalen juni 2021 padenstructuur herstellen aug. 2021 gras inzaaien Heksenwal september 2021 plaatsing meubilair november 2021 aanbrengen van onderbeplanting / bollen
Beschrijving activiteiten per fase op hoofdlijnen Voorbereidingen algemeen In het kader van de subsidieaanvragen moet per aanvraag een restauratieplan worden opgesteld en een bestek worden aangeleverd conform de eisen zoals gesteld door de subsidieverlener. Voor fase 1 zijn deze werkzaamheden al uitgevoerd maar voor de overige fasen nog niet. Wat moet nog gebeuren? - inmeten bolwerken | deze tekeningen worden gebruikt voor de subsidieaanvragen en ook voor latere onderhoudswerkzaamheden - inventarisatie van het groen | op hooflijnen heeft een inventarisatie voor al het groen plaatsgevonden en per bolwerk zal dit nader moeten worden uitgewerkt - historisch onderzoek | dat wordt momenteel uitgevoerd voor alle bolwerken - tuinhistorisch onderzoek | raadzaam is om, voorafgaand aan de werkzaamheden, een tuinhistoricus te laten kijken naar de keuzes die worden gemaakt voor de restauratie in relatie tot het historisch onderzoek. Het park is immers een rijksmonument en de rijksdienst heeft dit ook verplicht gesteld en gesubsidieerd. - natuurwaarden onderzoek | enkele maanden geleden is hiermee een begin gemaakt. Nog niet alle natuurwaarden zijn in beeld gebracht omdat daar meer tijd voor nodig is. Voor aanvang van de restauratiewerkzaamheden zal hier nader op worden ingezoomd - waterbodemonderzoek | dit onderzoek is al uitgevoerd voor alle geplande baggerwerkzaamheden van het project
12 - ontwerp meubilair | het meubilair is niet uniform en op sommige plaatsen erg slecht. Voor het park wordt nieuw meubilair ontworpen, het De Virieubankje st aat hierbij centraal - bomeninspectie | de bomen op de bolwerken zullen periodiek worden geïnspecteerd (VTA). Bomen geven aan de buitenzijde al heel veel van hun geheimen prijs. Aan de hand van een visuele controle kan de veiligheid van de bomen worden beoor deeld. Het inspecteren van bomen is specialistisch werk waarvoor deskundigheid zal worden ingehuurd. De inspecteur controleert de bomen op veiligheid en vitaliteit. Uit deze inspectie kunnen werkzaamheden voortkomen. - onderhoudsplan | structureel onderhoud is van essentieel belang om het park te behouden. Vandaar dat bij aanvang wordt gestart met het opstellen van een onderhoudsplan. Dit zal jaarlijks worden bijgesteld mede afhankelijk van de restauratiewerkzaamheden die zijn uitgevoerd.
Voorbereidingen per fase Opstellen Programma van Eisen, opstellen VO en DO, opstellen bestek, aanvraag omgevingsvergunning (indien noodzakelijk), natuurwaarden onderzoek en advies en tuin historisch onderzoek. Daarna volgen één of meerdere aanbestedingen. Ook wordt gekeken hoe onze eigen Buitendienst een belangrijke rol kan spelen in de uitvoerende werkzaamheden.
Uitvoerende werkzaamheden In volgorde van uitvoering: het b aggeren waterpartij op de bolwerken, het verwijderen van opschot, het snoeien van de bomen, het herstellen en stabiliseren van de paden, het vervangen van het meubilair en het aanbrengen van een kruid - en struiklaag. Deze werkzaamheden kunnen niet in één aansluitende periode worden uitgevoerd maar zullen over een periode van ongeveer één jaar per bolwerk worden uitgevoerd.
Groendienst Amstelveen De groendienst van de gemeente Amstelveen heeft aangeboden ons te helpen met de werkzaamheden. Vanwege hun indrukwekkende ervaring met de Heemtuinen is dit een geweldig aanbod dat we met beide handen willen aangrijpen. We starten met de snoeiwerkzaamheden en het weghalen van opschot samen met de groendienst van Amstelveen. Daarna kijken we hoe zij alles binnen en buiten hebben georganiseerd en welke voordelen wij hiermee kunnen doen.
Aanbesteding De werkzaamheden vragen om een tijdsplanning die over meerdere jaren loopt. Hierdoor zal er ook niet één grote aanbesteding worden uitgeschreven, maar zullen de specifieke werkzaamheden afzonderlijk worden aanbesteed. Om een voorbeeld te geven: eerst zal er op één b olwerk opschot worden weggehaald en zullen de baggerwerkzaamheden op het bolwerk worden uitgevoerd. In voorjaar en zomer wordt gekeken hoe de natuur zich herstelt en waar de gewenste zichtlijnen moeten komen. Het jaar daarop zullen de zic htlijnen worden open gemaakt door het weghalen van enkele bomen. Pas daarna worden de paden hersteld, omdat er niet meer met grootmaterieel over de bolwerken gereden hoeft te worden. Aansluitend zullen er nieuwe bankjes worden geplaatst. De werkzaamheden zijn zeer divers, ook volgen ze elkaar na jaren op, waardoor deze niet onder één aanbesteding kunnen worden geschaard.
13 Onderhoud Aansluitend aan de restauratie zal een onderhoudsbestek moeten worden opgesteld. Tevens zal voorafgaan d aan en na de restauratiewerkzaamheden structureel onderhoud moeten worden uitgevoerd om het niveau op peil te houden.
14 Projectbeheersing en risicoanalyse
Risico analyse Vanuit Werkzaak zullen 2 fte worden aangetrokken gedurende het project. Op het aannemen van deze doelgroep zit een forse subsidie. Op dit moment kunnen deze mensen worden betaald uit de investeringsgelden en subsidies. Met het wegvallen in de toekomst van deze middelen en het eventueel wegvallen van subsidiegelden op de inzet van deze doelgroep is het wellicht in de toekomst niet haalbaar om op deze manier het project voort te zetten, waardoor de noodzakelijke continuïteit in het onderhoud in gevaar komt.
Wie zijn er bij het project betrokken Extern betrokken partijen: Bosch Slabbers opsteller restauratieplan op hoofdlijnen en bestek / adviseur Agel inmeten bolwerken CM3 / Ruud van Eggelen ontwerper meubilair Roland Gieles cultuurhistorisch onderzoek Blom Ecologie flora en fauna onderzoek
ODR vergunningverlenende instantie Provincie Gelderland subsidieverlener RCE adviseur in het kader van de vergunning / subsidieverlener Monumentencommissie adviseur in het kader van de vergunning
Hoe wordt de gewenste kwaliteit beheerst Belangrijkste waarborging van de kwaliteit is dat de kennis van het project steeds aanwezig is. Dat wil zeggen: een vaste projectgroep en onderhoudsgroep, die vanaf het begin van het project betrokken is bij de werkzaamheden en de werkzaamheden uitvoert. Tijdens de restauratiewerkzaamheden werken ze met een externe aannemer mee en daarna wordt het onderhoud in eigenbeheer overgenomen. Hierdoor blijft de kennis in huis.
Maatregelen om het project te beheersen 1) Inrichten financieel systeem Belangrijk bij de aanvang van het project is dat het financieel verantwoordings - systeem zo wordt ingericht dat jaarlijks inzichtelijk is wie vanuit de eigen dienst aan het project hebben gewerkt en welke externen aan het project een bijdrage hebben geleverd. Dit is belangrijk, omdat iedere subsidie een eigen verantwoordingssysteem kent en dit op verschillende momenten in de tijd inzichtelijk moet kunnen worden gemaakt.
2) Projectteam Er is een intern projectteam opgericht waarin verschillende disciplines zij n vertegenwoordigd. Dit projectteam zal iedere twee weken samenkomen om de voortgang te bespreken. Van belang is dat dit team blijft bestaan gedurende het restauratieproject en om het latere onderhoud te continueren. Naar mate de restauratiewerkzaamheden vorderen zal de projectgroep minde r frequent bij elkaar komen.
3) Opzetten van een vaste onderhoudsgroep Belangrijk is een vast e onderhoudsgroep die continu (het jaar rond) aan het werk is op de bolwerken. Aangezien het doel is om 2 fte vanuit Werkzaak hierbij te betrekken, is het wel belangrijk dat deze mensen, wanneer subsidiegelden
15 wegvallen, toch in de onderhoudsploeg kunnen blijven. Op dit moment is hier nog geen duidelijkheid over, in de komende jaren zal dit wel duidelijk moeten worden.
Specifieke werkafspraken/ procedures Projectteam In de beginperiode komt de projectgroep een keer per twee weken bij elkaar.
Onderhoudsteam Met het onderhoudsteam vindt wekelijks afstemming plaats.
ODR Voorafgaand aan iedere fase zal afstemming worden gezocht met de ODR over welke activiteiten vergunningsplichting zijn en welke vergunningsvrij. De projectleider zal alle vergunningen aanvragen.
Subsidieverleners De subsidieverleners zullen worden geïnformeerd conform de opgenomen verplichtingen in beschikking. Naast dit formele traject zal er regelmatig afstemming worden gezocht om de betrokken medewerkers te informeren over de voortgang. De projectleider zal alle subsidies aanvragen.
Projectrapportage; aan wie en hoe vaak Bestuurlijk opdrachtgever Bestuurlijk opdrachtgever wordt eenmaal per kwartaal bijgepraat. Mocht het werk daarom vragen dan kan dit natuurlijk worden bijgesteld.
Ambtelijk opdrachtgever In het begin van het project zal iedere maand de voortgang worden besproken. Later kan dit wellicht worden teruggebracht naar eenmaal per twee maanden of eenmaal per kwartaal. Vanzelfsprekend zal afstemming worden gezocht als het werk daarom vraagt.
Opgenomen risicomaatregelen Op basis van onze Explosievenkansenkaart Bommelerwaard 2016 is gehele projectlocatie is verdacht op ‘geschutsmunitie (verschoten)’. Delen van het gebied zijn ‘verdacht op ‘infanteriemunitie’ (loopgraven), maar daarbij gaat het om de bolwerken zelf en niet de buitengrachten. De buitengrachten zijn echter al eens eerder gebaggerd. Daarmee vinden de voorgenomen werkzaamheden plaats in reeds naoorlogs vergraven of verstoorde grond. Het is daarom redelijkerwijs aan te nemen dat CE toen al zijn opgemerkt dan wel weggenomen. Het is daarom niet noodzakelijk nader onderzoek naar explosieven uit te voeren. Wel dient in alle gevallen het Protocol Toevalsvondst te worden nageleefd.
Capaciteitsplanning Om de onderhouds werkzaamheden goed te borgen zal er per 1 januari 2018 een team worden geformeerd voor het uitvoerende werk.
Kwaliteitsvoorbereider 18 uur per week groen Beheerder Openbare Ruimte 8 uur per week groen Organisatie Ontwikkelaar 2 uur per week communicatie Realisator 4 uur per week werkvoorbereider baggeren Ontwikkelaar 16 uur per week projectleiding Werkzaak 72 uur per week groen
16
De uren van de Kwaliteitsvoorbereider, de Realisator en Werkzaak zullen ten laste van het project worden gebracht. De uren van de Beheerder Openbare Ruimte zullen uit het algemene groenbudget komen. De uren van de Ontwikkelaar zullen ten laste komen van het algemeen monumentenbeleid. De uren van de Organisatie Ontwikkelaar komen uit algemeen communicatiebeleid.
Salariskosten Kwaliteitsvoorbereider € 34.439,- 18 uur/0,50 Realisator € 9.016,- 4 uur/0,11 Subtotaal € 43.455,- Variabele overhead € 11.122,- 18.200 per fte/0,61 TOTAAL € 54.577,-* *Prijspeil 2018
In totaal zal voor inzet ambtelijk capaciteit zoals hierboven aangegeven de komende 6 jaar ten laste komen van het projectbudget. Indien Bolwerk de Kat uiteindelijk ook zal worden gerestaureerd zal de omschreven capaciteit ook hiervoor in rekening worden gebracht.
De kosten van Werkzaak zullen p.m. worden toegevoegd omdat daarover o p dit moment geen duidelijkheid is.
De overige interne uren zoals in de capaciteitsplanning aangeven zullen aan het projectbudget worden toegevoegd omdat hiervoor geen vervang ing zal plaatsvinden en deze de gemeente geen extra geld kosten.
Structureel onderhoud in capaciteitsplanning Na uitvoering van het project is structureel onderhoud nodig. Een ½ fte ambtelijke capaciteit voor een werkvoorbereider/voorman is gedekt vanuit de structurele onderhoudsgelden. Inschatting is op dit moment dat dit dient te worden aangevuld met 2 á 3 plaatsen voor mensen met een afstand tot arbeidsmarkt. Met Werkzaak maken we afspraken over de inzet van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt t ijdens het project. Maar nader moet worden uitgewerkt wat de financiële consequenties zijn bij het in dienst nemen van deze mensen. Verder zal er structureel geld moeten komen voor jaarlijks onderhoud aan de bolwerken dat niet kan worden uitgevoerd door me nsen met een afstand tot de arbeidsmarkt zoals het schoonhouden van de grachten, baggerwerkzaamheden, snoeiwerkzaamheden aan grote bomen en inspectie van bomen.
Participatiewet Voor uitvoering van het project wordt aansluiting gezocht bij de Participatiew et. Doel is om mensen, die wel kunnen werken maar hierbij in meer of mindere mate ondersteuning nodig hebben, bij de uitvoering in te zetten om hun kansen op de reguliere arbeidsmarkt te vergroten. De gemeente is verantwoordelijk voor uitvoering van deze w et waardoor het als een vanzelfsprekendheid wordt gezien om ook bij uitvoering van overheidsprojecten hier invulling aan te geven. Doel is om 2 fte groen medewerkers via Werkzaak in dienst te nemen. Risico is wel dat bij het wegvallen van subsidiegelden de kosten voor het onderhoud omhoog gaan.
17 Financiën
Begroting Op basis van het globale restauratieplan voor alle bolwerken is een investeringsraming gemaakt. Voor fase 1 is voor de subsidieaanvraag bij de provincie al een gedetailleerde raming / bestek gemaakt. Dit is echter nog niet aanbestedingsgereed en moet nog worden verfijnd qua exact uit te voeren werkzaamheden (zie bijlage). De raming is uitgesplitst pe r bolwerk zodat hij bruikbaar is voor gefaseerde uitvoering. Per fase wordt gekeken wie welke werkzaamheden het beste kan uitvoeren.
Fase 1 a. Oranjebolwerk € 315.000,00 b. Lage singelbolwerk (muziektent) € 485.000,00 Fase 2 a. Ravelijnbolwerk (Begraafplaats Bosschepoort) € 295.000,00 b. Hohenlohebolwerk € 490.000,00 Fase 3 a. Beerebolwerk (kindertuin) € 505.000,00 b. Hogesingelbolwerk € 465.000,00 Fase 4 Bolwerk de Kat € 225.000,00
Totale kosten restauratie bolwerken excl. BTW € 2.780,000,00
Voor fase 1 zijn inmiddels alle middelen beschikbaar. Voor de overige fasen is de bijdrage van de gemeente Zaltbommel en het Rijk beschikbaar.
De financiering is als volgt opgebouwd:
Fase 1 Fase 2 Fase 3 Fase 4 Totaal % Eigen bijdrage 233.000,00 222.000,00 296.000,00 149.000,00 900.000,001 28,50 RCE Sim 92.000,00 92.000,00 92.000,00 0,00 276.000,002 11,50 Provincie 475.000,003 471.000,004 582.000,005 76.000,006 1.604.000,00 60,00 Totaal 800.000,00 785.000,00 970.000,00 225.000,00 2.780.000,00
Beheerkosten Er is een globale raming gemaakt van de kosten van het toekomstig beheer (onderhoud). Bij de raming is uitgegaan van de gerestaureerde situatie. Het in zijn geheel gerestaureerde park vraagt een beheerinspanning van ca. € 100.000, - op jaarbasis. Dit bedrag geldt voor de eerste tien jaar na de restauratie. Hierbij is rekening gehouden met een net gerestaureerde situatie, die om meer onderhoud vraagt vanwege de aanwezigheid van nieuw aangelegde beplanting. Worden de beplantingen ouder dan gaat deze beheerlast teruglopen. Na tien jaar zal het genoemde bedrag dan ook dalen.
1 Er is € 150.000,00 besch ikbaar vanuit het Uitvoeringsprogramma Binnenstad, € 750.000, - is in de voorjaarnota 2018 opgenomen. 2 Zie subsidiebeschikking van RCE d.d. 30 augustus 2016 voor een bedrag van € 277.432,00 (referentienummer 1073958). 3 Zie subsidiebeschikking van Provincie d.d. 23 oktober 2017 voor een bedrag van € 475.628,68 (zaaknummer 2017-000298). 4 Subsidie wordt aangevraagd op 1 januari 2018. 5 Subsidie wordt aangevraagd op 1 januari 2019. 6 Nader te bepalen wanneer er een aanvraag kan worden gedaan.
18 Op dit moment is een bedrag van € 20.000,- beschikbaar voor jaarlijks onderhoud. In ieder geval is ook nog € 30.000,- uit het Uitvoeringsprogramma Binnenstad jaarlijks beschikbaar waardoor het totale onderhoudsbudget op € 50.000,- neerkomt. In de voorjaarsnota 2019 zal structureel ophoging van onderhoudsbudget worden gevraagd van € 10.000,- voor 5 jaar tot het onderhoudsbudget structureel € 100.000,- op jaarbasis is.
19
Communicatie
Bewonersbijeenkomsten Ideeënavond Als het gaat om de bevolking zijn voor het restauratieplan meerdere categorieën belanghebbenden te onderscheiden. De direct belanghebbenden zijn omwonenden die direct grenzen aan of een direct uitzicht hebben op de bolwerken. Hiertoe worden naast burgers ook de Heemtuin en de Torentuin gerekend. Daarnaast zijn er direct belanghebbenden in de vorm van organisaties, die een algemeen belang vertegenwoordigen, zoals de Heemkundig Kring, de Natuurwacht Bommelerwaard en de Wijkraad Binnenstad. Vervolgens zijn er natuurlijk ook de verspreid over de stad wonende gebruikers van het park, zeg maar `de inwoners` van de stad Zaltbommel. De voorlichting begin t met de categorie direct belanghebbenden en de belangenorganisaties. Deze meest belanghebbende categorie wordt individueel aangeschreven en uitgenodigd om op de ideeënavond aanwezig te zijn. Aan deze mensen/organisaties wordt gevraagd zich voor de betreffende avond op te geven. Op de ideeënavond wordt specifiek op het park ingegaan en het restauratieplan op hoofdlijnen komt uitgebreid aan de orde. De avond is bedoeld om het draagvlak voor de plannen te meten en reacties op te halen die kunnen worden meeg enomen in het definitieve restauratieplan. Men wordt in de gelegenheid gesteld nog schriftelijk te reageren. Afhankelijk van de reacties kan het zijn dat met betrokkenen individueel in contact getreden wordt. Na het verstrijken van de termijn worden de r eacties verzameld en beoordeeld en van een antwoord voorzien. Hiervan wordt een `Nota behandeling reacties` opgemaakt.
Ontwerpavond De essentie van deze nota wordt verwerkt in het verder uitgewerkte restauratieplan (Definitief Ontwerp), dat dus mede op b asis van de reacties tot stand komt. Het resultaat van deze aanpassingen wordt vervolgens op de ontwerpavond met de belanghebbenden verder vormgegeven. De wijzigingsvoorstellen worden toegelicht. Na deze tweede avond mag worden aangenomen dat er draagvla k voor het plan bestaat bij de direct belanghebbenden. Hierna wordt het Concept Definitief Ontwerp Restauratieplan met de gehele stad gecommuniceerd.
Derde avond: het complete beeld De derde avond is voor de hele stad: Concept Definitief Restauratieplan. Deze avond heeft een wat ander karakter en zal bestaan uit een kort plenair gedeelte en deels plaatsvinden met behulp van stands. In het plenaire deel wordt het proces tot dan toe toegelicht, waarbij er rekening mee wordt gehouden dat sommige van de a anwezigen het plan voor de eerste keer zien. Vervolgens wordt het plan in meerdere stands verder toegelicht. Eventuele reacties zullen op een ter beschikking staand formulier binnen een te stellen termijn worden ingediend bij de gemeente. Dit wordt gemo tiveerd in de ` Tweede nota behandeling reacties` verwerkt. Hierna volgt nog éénmaal een bijstellingsronde van de plannen, waarna ze ter besluitvorming aan het college worden aangeboden inclusief het vast te stellen restauratieplan.
20 Samengevat: per fase zullen drie informatiebijeenkomsten worden georganiseerd. Twee bijeenkomsten zijn voor direct belanghebbenden en een bijeenkomst voor alle geïnteresseerden. Het kan zijn dat op termijn blijkt dat door het toepassen van andere vormen van communicatie de b urgers en belangstellenden beter worden bereikt. Hier zal dan invulling aan worden gegeven. Samen met de afdeling Communicatie zal hier invulling aan worden gegeven.
Participatie bewoners De inzet van bewoners als informatiebron voor bijvoorbeeld natuurwaardenonderzoeken of in de toekomst als beheerder van een specifiek deel van de bolwerken, denk bijvoorbeeld de exploitatie van de muziektent, wordt actief opgezocht. Per deel activiteit of voor zover zich dit spontaan voordoet zal hier concreet invulling aan worden gegeven.
Informatiepunt en rondleidingen Om het park meer onder de aandacht te brengen bij het publiek is het idee om in of aan de rand van het gebied (nabij of op het Beerebolwerk) een informatiepunt in te richten. Dit kan een bestaand pand zijn of een nieuw op te richten gebouw waar geïnteresseerden informatie kunnen halen over de geschiedenis van de bolwerken en over de restauratiewerkzaamheden en de ecologische aspec ten. Ook is het idee om van hieruit rondleidingen te organiseren voor zowel scholieren als volwassenen. Samenwerking zal worden gezocht met het TRIP en de Stadsgidsen.
Website Een wens voor wat verder in de tijd is een eigen website met daarop steeds wee r nieuwe en actuele informatie over het park en wat er te doen en te beleven valt.
Inzet van scholen Verder wordt onderzocht in hoeverre scholen bij dit project kunnen worden betrokken. Denk bijvoorbeeld aan Praktijkschool De Brug uit Zaltbommel maar ook aan de HAS uit ’s - Hertogenbosch.