Uitgeest, 12 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Rekenkameronderzoek Controlemechanismen BUCH-gemeenten
Inhoud
1. Inleiding _ 1
1.1 Aanleiding 1
1.2 Uitvoering van het onderzoek _ 1
1.3 Doel _ 1
2. Algemene conclusie, bevindingen en aanbevelingen 2
2.1 Algemene conclusie 2
2.2 Bevindingen per gemeente _ 2
Gemeente Bergen 2
Gemeente Uitgeest _ 2
Gemeente Castricum 2
Gemeente Heiloo _ 3
2.3 Aanbevelingen _ 3
3. Samenvatting _ 5
_3.1 Onderzoeksvraag 1 – Taken van de_ _auditcommissie_ 5
_3.2 Onderzoeksvraag 2 – Frequentie 213a-onderzoeken_ 5
_3.3 Onderzoeksvraag 3 – Rapportage aan de auditcommissie_ _(VIC)_ 5
_3.4 Onderzoeksvraag 4 – Opvolging van adviezen_ _ 5
_3.5 Onderzoeksvraag 5 – Afstemming binnen auditcommissies_ _ 6
_3.6 Onderzoeksvraag 6 – Tijdigheid van 213a-onderzoeken_ _ 6
_3.7 Overkoepelend beeld_ _ 6
1. Inleiding
1.1 Aanleiding
Gemeenten zijn wettelijk verplicht te beschikken over goed functionerende controlemechanismen voor interne beheersing en verantwoording. Deze mechanismen moeten waarborgen dat gemeentelijk handelen doelmatig, doeltreffend, rechtmatig en transparant is en dat hierover adequaat wordt gerapporteerd aan de gemeenteraad.
De praktijk leert dat de informatiepositie van raden niet alleen afhankelijk is van de aanwezigheid van de controle-instrumenten, maar vooral van de mate waarin deze instrumenten samenhangend worden toegepast en leiden tot integraal inzicht in beleid en uitvoering . Wanneer informatie versnipperd is of niet systematisch wordt verzameld en gedeeld, kunnen zowel het college als de gemeenteraad hun rol in sturing en controle slechts beperkt invullen.
Bovenstaande is voor de rekenkamer aanleiding geweest om middels onderzoek om inzicht te krijgen in de mate waarin de bestaande controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten bijdragen aan:
- het verkrijgen van samenhangende en bruikbare sturingsinformatie;
- het ondersteunen van de kaderstellende en controlerende rol van de raad;
- en het borgen van transparantie over beleid en uitvoering, waaronder financiële instrumenten zoals subsidies.
1.2 Uitvoering van het onderzoek
Het onderzoek is eind 2025 uitgevoerd en heeft zich gericht op de controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten in de periode 2023– 2024, met waar mogelijk een doorkijk naar 2025.
Hierbij is gekeken naar:
- de Verbijzonderde Interne Controle (VIC);
- de 213a-onderzoeken;
- de rol van de accountant;
- en de werking van de rekenkamerfunctie
In aanvulling daarop is bezien in hoeverre deze instrumenten in samenhang functioneren en bijdragen aan inzicht in de uitvoering van beleidsterreinen, zoals subsidies en gemeentelijke voorzieningen.
Het onderzoek is uitgevoerd op basis van documentanalyse en interviews met betrokken functionarissen. Daarbij is aandacht besteed aan zowel de formele inrichting als de feitelijke toepassing van de controlemechanismen.
1.3 Doel
Het doel van het onderzoek is om inzicht te bieden in de wijze waarop de auditcommissie en de gemeenteraad worden gefaciliteerd om hun controlerende rol effectief en efficiënt te vervullen.
Daarbij is specifiek gekeken naar:
- de beschikbaarheid en kwaliteit van informatie over beleid en uitvoering;
- de samenhang tussen verschillende controle-instrumenten;
- en de mate waarin deze bijdragen aan inzicht in doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van gemeentelijk handelen.
In lijn met bevindingen uit andere beleidsgerichte onderzoeken is het hierbij van belang dat controlemechanismen niet alleen functioneren als afzonderlijke instrumenten, maar als een integraal stelsel van sturing, beheersing en verantwoording , dat zicht biedt op de werking van beleid in de praktijk.
1
2.1 Algemene conclusie
De rekenkamer heeft geconstateerd dat de wettelijke controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten grotendeels uniform en centraal zijn ingericht. Auditcommissies en raden ontvangen via de auditissuelijst, de managementletter van de accountant, VIC-rapportages en rekenkameronderzoeken informatie over belangrijke aspecten van de interne beheersing en financiële rechtmatigheid.
Tegelijkertijd blijkt dat de adviserende rol van de auditcommissies richting de raad op het gebied van doelmatigheid en doeltreffendheid in de periode 2023–2024 beperkt tot haar recht is gekomen. Hoewel de formele inrichting van de auditcommissies per gemeente verschilt, is in alle gemeenten zichtbaar dat 213a-onderzoeken (rapportages en de opvolging van aanbevelingen hierop) geen vast onderdeel uitmaken van de agenda/advisering van de auditcommissies. Daardoor ontvangen raden wel informatie over uitgevoerde onderzoeken en controles, maar ontbreekt veelal een integrale behandeling en duiding van deze informatie. Dit beperkt de mogelijkheden voor de raad om zijn controlerende rol ten aanzien van doelmatigheid en doeltreffendheid te baseren op een samenhangend beeld van de werking van de interne controlemechanismen.
Daarnaast constateert de rekenkamer dat de auditcommissies zich in de praktijk vooral richten op het accountantsproces en financiële rechtmatigheid. De verbinding met andere controle-instrumenten en de opvolging van verbetermaatregelen, is beperkt ontwikkeld.
Positief is dat eind 2025 een verbeterplan vanuit de organisatie is voorgelegd waarin een PDCA-systematiek voor 213a-onderzoeken is opgenomen. De verdere uitwerking, structurele borging en positionering van deze systematiek binnen de bestuurlijke informatieketen vragen echter nog aandacht om daadwerkelijk bij te dragen aan versterking van de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraden.
2.2 Bevindingen per gemeente
Gemeente Bergen
De rol van de auditcommissie ten aanzien van 213a-onderzoeken is beperkt en richt zich voornamelijk op advisering over de verordening. Interne beheersing wordt wel benoemd, maar is beperkt uitgewerkt in de taakomschrijving. In de praktijk worden 213a-onderzoeken en rapportages niet structureel besproken.
Gemeente Uitgeest
De auditcommissie beschikt formeel over een relatief uitgebreid takenpakket. In de praktijk worden 213a-onderzoeken en VIC-rapportages echter niet structureel behandeld. Hierdoor bestaat een verschil tussen het formele kader en de feitelijke uitvoering. De auditcommissie vervult nog onvoldoende de rol van integraal platform waar verschillende controlemechanismen samenkomen.
Gemeente Castricum
De auditcommissie heeft formeel een uitgebreide rol, onder meer in relatie tot de accountant en financiële verordeningen. In de praktijk ligt de nadruk echter sterk op het accountantsproces. 213a-onderzoeken, interne beheersing en de opvolging van verbetermaatregelen krijgen beperkt aandacht.
2
Gemeente Heiloo
De verordening van de auditcommissie bevat de meest beknopte taakomschrijving van de vier gemeenten. Taken op het gebied van interne controle, 213a-onderzoeken en monitoring van aanbevelingen zijn beperkt expliciet vastgelegd. Ook in de praktijk is de betrokkenheid van de auditcommissie bij deze onderwerpen gering.
2.3 Aanbevelingen
_A. Versterk de adviserende en integrerende rol van de auditcommissie_
Zorg ervoor dat auditcommissies structureel aandacht besteden aan alle relevante controlemechanismen en niet uitsluitend aan het accountantsproces. Agendeer hiervoor ten minste:
- het VIC-jaarplan;
- VIC-rapportages;
- het 213a-onderzoeksprogramma;
- 213a-rapportages;
- de opvolging van aanbevelingen uit onderzoeken en controles.
Leg deze minimale informatievoorziening en bespreekpunten waar nodig vast in de verordeningen op de auditcommissie.
_B. Actualiseer verordeningen en werkprocessen_
Actualiseer de auditcommissieverordeningen en de 213a-verordening. Deze laatste in lijn met de VNG-modelverordening 2022. Zorg ervoor dat de rol van de auditcommissie expliciet wordt omschreven ten aanzien van:
- bespreking van onderzoeksprogramma’s;
- monitoring van de voortgang van onderzoeken;
- beoordeling van onderzoeksresultaten;
- opvolging van aanbevelingen;
- bewaking van de samenhang tussen verschillende controleinstrumenten.
Hierbij kan met name Heiloo aansluiting zoeken bij de uitgebreidere regelingen van de andere BUCH-gemeenten.
_C. Ontwikkel een meerjarig en dekkend 213a-onderzoeksprogramma_
Werk met een meerjarige onderzoeksplanning waarin zichtbaar is:
- welke organisatieonderdelen en beleidsterreinen worden onderzocht;
- wanneer onderzoeken plaatsvinden;
- hoe de dekking van de gehele organisatie wordt geborgd.
Hiermee wordt inzichtelijk dat alle relevante onderdelen periodiek worden beoordeeld op doelmatigheid en doeltreffendheid.
_D. Veranker 213a-onderzoeken en interne controle in de P&C-cyclus_
Borg dat onderzoeken en interne controle-informatie structureel onderdeel uitmaken van de bestuurlijke informatievoorziening. Zorg ervoor dat:
- 213a-onderzoeken gelijktijdig met de jaarstukken aan de raad worden aangeboden;
- resultaten herkenbaar worden opgenomen in de paragraaf Bedrijfsvoering;
- auditcommissies tijdig over onderzoeksresultaten worden geïnformeerd.
_E. Introduceer een integrale rapportage/opvolging op audits voor sterkere_
_monitoring_
Stel jaarlijks een integrale rapportage/opvolging op waarin ten minste wordt samengebracht:
- resultaten van verbijzonderde interne controles;
- uitkomsten van 213a-onderzoeken;
- accountantsbevindingen;
- opvolging van aanbevelingen;
3
- getroffen beheersmaatregelen;
- resterende risico’s.
Hiermee ontstaat een samenhangend overzicht van de werking van de interne beheersing binnen de BUCH-organisatie en tevens een BUCHbreed monitoringssysteem waarin aanbevelingen, verbetermaatregelen, verantwoordelijken en voortgang worden geregistreerd. Rapporteer periodiek via de auditcommissie aan de raad over de status van de opvolging.
_F. Borg de PDCA-cyclus voor doelmatigheid en doeltreffendheid_
Werk de in het verbeterplan opgenomen PDCA-systematiek verder uit en zorg voor structurele toepassing binnen de organisatie. Hierdoor ontstaat een continue cyclus van onderzoeken, verbeteren, monitoren en verantwoorden, waarmee de effectiviteit van het lokale bestuur verder kan worden versterkt.
4
_3.1 Onderzoeksvraag 1 – Taken van de_ _auditcommissie_
De auditcommissies binnen de BUCH-gemeenten hebben formeel een bredere rol dan alleen het contact met de accountant. In de verordeningen is vastgelegd dat zij de raad ondersteunen bij toezicht op rechtmatigheid, doelmatigheid en financiële beheersing.
In de praktijk ligt het zwaartepunt echter vooral op:
- de accountantscontrole;
- en in mindere mate op interne controlemechanismen zoals VIC en 213a-onderzoeken.
Daarmee is de rol van de auditcommissie breder bedoeld dan feitelijk wordt ingevuld. De betrokkenheid bij 213a-onderzoeken en interne beheersing is beperkt en niet structureel ingebed.
De auditcommissis benutten hun potentiële rol in het versterken van de controlfunctie van de raad hiermee onvoldoende.
_3.2 Onderzoeksvraag 2 – Frequentie 213a-onderzoeken_
De colleges zijn wettelijk verplicht om jaarlijks doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoeken uit te voeren en dit meerjarig te borgen.
In de praktijk:
- zijn in 2022 en 2023 geen 213a-onderzoeken uitgevoerd;
- is in 2024 een eerste beperkte invulling gegeven;
- ontbreekt een meerjarig onderzoeksprogramma.
Hierdoor is geen sprake van een structurele en systematische doorlichting van beleid en uitvoering.
De invulling van artikel 213a is onvoldoende geborgd, waardoor structureel inzicht in doelmatigheid en doeltreffendheid ontbreekt.
_3.3 Onderzoeksvraag 3 – Rapportage aan de auditcommissie (VIC)_
De auditcommissies worden niet structureel geïnformeerd via volledige VIC-plannen of integrale rapportages.
In plaats daarvan ontvangen zij:
- auditissuelijsten;
- en managementletters van de accountant.
Hierin zijn wel belangrijke bevindingen opgenomen, maar:
- ontbreekt samenhangend inzicht in de werking van de interne beheersing;
- en is de informatie indirect en gefilterd.
De informatiepositie van de auditcommissies is niet volledig en integraal, wat de mogelijkheden voor sturing en toezicht beperkt.
_3.4 Onderzoeksvraag 4 – Opvolging van adviezen_
De opvolging van aanbevelingen verschilt per type controlemechanisme:
- VIC en accountant:
Opvolging vindt plaats via een centrale auditissuelijst, maar kent
aandachtspunten in tijdigheid en kwaliteit (bijv. formulering acties).
- 213a-onderzoeken:
Er is géén centrale registratie of monitoring van aanbevelingen.
Opvolging gebeurt decentraal en is niet inzichtelijk op totaalniveau.
5
Er ontbreekt een uniform en aantoonbaar systeem voor opvolging,
waardoor niet inzichtelijk is in hoeverre verbetermaatregelen daadwerkelijk
worden gerealiseerd.
_3.5 Onderzoeksvraag 5 – Afstemming binnen auditcommissies_
De auditcommissies vergaderen regelmatig en behandelen vaste onderwerpen zoals:
- accountant;
- auditissuelijst;
- rekenkamer.
Voor 213a-onderzoeken geldt:
- plannen worden slechts deels besproken;
- rapportages worden niet structureel geagendeerd.
De afstemming is aanwezig, maar niet volledig gericht op alle controlemechanismen, waardoor belangrijke informatie (met name over doelmatigheid en doeltreffendheid) beperkt wordt benut.
_3.6 Onderzoeksvraag 6 – Tijdigheid van 213a-onderzoeken_
De uitvoering en rapportage van 213a-onderzoeken voldoet niet aan de wettelijke uitgangspunten:
- geen uitvoering in 2023;
- rapportage over 2024 pas in 2025;
- geen koppeling met de jaarstukken;
- geen structurele opname in de P&C-cyclus.
De raad ontvangt niet tijdig en niet in samenhang informatie over doelmatigheid en doeltreffendheid, waardoor de controlerende rol wordt bemoeilijkt.
_3.7 Overkoepelend beeld_
De controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten zijn formeel aanwezig en grotendeels ingericht, maar functioneren in de praktijk nog onvoldoende als samenhangend geheel.
Kenmerkend is dat:
- informatie gefragmenteerd beschikbaar is;
- samenhang tussen instrumenten ontbreekt;
- structurele borging (met name bij 213a) beperkt is;
- en de informatiepositie van auditcommissies en raden daardoor niet optimaal is.
De basis voor controle is aanwezig, maar de werking is nog onvoldoende geïntegreerd om de raad volledig te ondersteunen in zijn kaderstellende en controlerende rol.
6