Uitgeest, 12 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Onderzoeksrapport Controlemechanismen BUCH-gemeenten NOORDWEST ADVIES Datum: 12 april 2026
Inhoud 1. Inleiding.................................................................................................................................. 3 1.1 Aanleiding............................................................................................................................. 3 1.2 Aard van de opdracht............................................................................................................ 3 1.3 Doel....................................................................................................................................... 4 1.4 Leeswijzer............................................................................................................................. 4 2. Werkwijze............................................................................................................................... 6 2.1 Onderzoeksopzet en aanpak.................................................................................................. 6 2.2 Onderzoeksvragen................................................................................................................. 7 2.3 Normenkader......................................................................................................................... 7 3. Bevindingen per onderzoeksvraag.......................................................................................... 8 3.1 Onderzoeksvraag 1 – Taken van de auditcommissie...................................................... 8 3.2 Onderzoeksvraag 2 – Frequentie van onderzoeken door het college........................... 10 3.3 Onderzoeksvraag 3 – Rapportage aan de auditcommissie (VIC)................................. 12 3.4 Onderzoeksvraag 4 – Interne opvolging van adviezen................................................. 13 3.5 Onderzoeksvraag 5 – Afstemming binnen de auditcommissie..................................... 15 3.6 Onderzoeksvraag 6 – Tijdigheid van aanbieden van 213a-onderzoeken...................... 17 3.7 Overkoepelende bevinding: informatiepositie van de auditcommissies....................... 18 4. Samenvatting......................................................................................................................... 19 5. Bijlagen................................................................................................................................. 21
3
1. Inleiding
1.1 Aanleiding Gemeenten zijn wettelijk verplicht te beschikken over goed functionerende controlemechanismen voor interne beheersing en verantwoording. De rekenkamer heeft, besloten een onderzoek uit te voeren naar de samenhang en effectiviteit van deze controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten.
Vanuit de Gemeentewet hebben gemeenten te maken met verschillende controlevereisten. De controlemechanismen moeten waarborgen dat gemeenten doelmatig, doeltreffend, rechtmatig en getrouw handelen én verantwoorden. Zowel de gemeenteraad als het college van B&W hebben hierbij hun eigen, wettelijk vastgelegde instrumenten. Deze controlemechanismen zijn in onderstaande tabel samengevat: Gemeentewet:
Doelmatigheid Doeltreffendheid Rechtmatigheid Getrouwheid Raad Art. 81 Rekenkamer(commissie) Art. 213 Accountant College Art. 213a College-onderzoeken Art.212 Verbijzonderde interne controle
De gemeenteraad borgt hiermee primair de onafhankelijke controle via de rekenkamer o.g.v. art. 81 GW) en de accountant (o.g.v. art. 213 GW), terwijl het college zijn interne beheersing en verantwoording vormgeeft via de verbijzonderde interne controle, hierna te noemen VIC (o.g.v. art. 212 GW) en de collegeonderzoeken (o.g.v. art. 213a GW). Deze vier onderdelen worden verder aangeduid als de controlemechanismen.
1.2 Aard van de opdracht Dit onderzoek betreft het uitvoeren van specifiek overeengekomen werkzaamheden, gericht op het verzamelen en rapporteren van bevindingen. Er wordt geen oordeel of conclusie geformuleerd; de rekenkamer bepaalt zelf welke conclusies zij aan de bevindingen verbindt.
Reikwijdte van het onderzoek Het onderzoek richt zich op de controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten in de periode 2023– 2024, met waar mogelijk een doorkijk naar 2025. Hierbij zal worden gekeken naar de toepassing van mechanismen zoals de Verbijzonderde Interne Controle (VIC), de 213a collegeonderzoeken, de rol van de accountant en de rekenkamer onderzoeken.
Het onderzoek is uitgevoerd op basis van documentanalyse (bijlage 5.1) en interviews met sleutelfunctionarissen binnen de organisatie. De reikwijdte van het onderzoek beperkt zich tot het
4
feitelijk beschrijven van aangetroffen situaties; het rapport bevat geen waarderende uitspraken over de werking of kwaliteit van de betreffende processen.
1.3 Doel Het doel van het onderzoek is om te beoordelen in welke mate de auditcommissie op deze onderwerpen gefaciliteerd wordt door de colleges om effectief en efficiënt hun controlerende rol invulling te geven. Hierbij zal specifiek worden gekeken naar de toepassing van mechanismen zoals de 213a onderzoeken, de Verbijzonderde Interne Controle (VIC), en de rol van de accountant. 1.4 Leeswijzer Dit rapport laat zien hoe de BUCH-gemeenten hun wettelijke controlemechanismen hebben ingericht en toegepast. De opbouw van het rapport is overzichtelijk vormgegeven, zodat de lezer in logische stappen wordt meegenomen van aanleiding en onderzoeksopzet naar de feitelijke bevindingen en de eindconclusie. Hoofdstuk 1 – Inleiding In dit hoofdstuk wordt de context van het onderzoek geschetst: de wettelijke verplichtingen waaraan gemeenten moeten voldoen, de aanleiding en het doel van het onderzoek. Ook wordt toegelicht welke controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten centraal staan.
Hoofdstuk 2 – Onderzoeksopzet en aanpak Dit hoofdstuk beschrijft hoe het onderzoek is uitgevoerd. Hier worden de gebruikte bronnen en methoden benoemd, de centrale onderzoeksvragen uiteengezet en het normatieve kader (o.a. artikelen 212, 213 en 213a Gemeentewet) toegelicht. Ook wordt aangegeven dat bevindingen per gemeente worden gepresenteerd, tenzij deze BUCH-breed identiek zijn.
In hoofdstuk 3 zijn de onderzoeksvragen uitgewerkt. De paragrafen is dit hoofdstuk vormen het inhoudelijke hart van het rapport. Per onderzoeksvraag wordt weergegeven: • hoe de auditcommissies functioneren en welke taken zij vervullen; • hoe artikel 213a wordt toegepast en in hoeverre de colleges voldoen aan hun onderzoeksplicht; • hoe informatie uit VIC-controles wordt gedeeld met de auditcommissies; • hoe de opvolging van aanbevelingen plaatsvindt; • hoe de afstemming binnen de auditcommissies verloopt; • en of 213a-onderzoeken tijdig aan de raden worden aangeboden. In elk hoofdstuk staat de situatie in 2023–2024 centraal, aangevuld met een mogelijke doorkijk naar 2025.
5
Hoofdstuk 4 – Samenvatting Het rapport sluit af met een samenvatting waarin de belangrijkste inzichten BUCH-breed én per gemeente worden samengevat. Deze samenvatting biedt de gemeenteraad en auditcommissies een helder overzicht van waar de controlemechanismen goed functioneren en waar versterking mogelijk is.
In de bijlagen is een overzicht opgenomen met geraadpleegde documentatie en een begrippenlijst.
6
2. Werkwijze
2.1 Onderzoeksopzet en aanpak Dit onderzoek betreft een onderzoek naar de inrichting en toepassing van wettelijke controlemechanismen binnen de BUCH-gemeenten in de periode 2023–2024, met waar mogelijk een doorkijk naar 2025. Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de rekenkamer en heeft het karakter van specifiek overeengekomen werkzaamheden. Het doel is het feitelijk beschrijven van aangetroffen situaties; het rapport bevat geen oordelen of conclusies. Onderzoeksmethoden Het onderzoek is uitgevoerd op basis van een combinatie van: • Documentanalyse • Gesprekken (interviews) met sleutelfunctionarissen Deze combinatie maakt het mogelijk om zowel het formeel vastgestelde kader als de feitelijke toepassing in de praktijk in beeld te brengen. Documentanalyse De documentanalyse richtte zich op beleidsdocumenten, verordeningen, plannen, rapportages en bestuurlijke stukken die relevant zijn voor de werking van de controlemechanismen. De lijst van geraadpleegde documenten is opgenomen in bijlage 5.1. De documentanalyse vormde de basis voor het vaststellen van het formele kader en voor het identificeren van aandachtspunten die nader zijn uitgevraagd in de gesprekken. Gesprekken (interviews) Aanvullend op de documentanalyse zijn in totaal negen gesprekken gevoerd met functionarissen die vanuit hun rol direct betrokken zijn bij de controlemechanismen. Het betreft gesprekken met: • portefeuillehouders Financiën en gemeentecontrollers (4 gesprekken); • griffiers en voorzitters van auditcommissies (bij één gemeente een lid van de auditcommissie wegens afwezigheid van de voorzitter) (4 gesprekken); • een strategisch adviseur van de BUCH-werkorganisatie (1 gesprek). De selectie van respondenten is gericht op het verkrijgen van een integraal beeld van zowel bestuurlijke, controlerende als ambtelijke perspectieven op de werking van de controlemechanismen. Validatie en omgang met verschillen De bevindingen zijn tot stand gekomen door het combineren van informatie uit documenten en gesprekken. Wanneer informatie uit gesprekken afweek van de documentatie, is dit expliciet benoemd als verschil tussen formele vastlegging en feitelijke uitvoering. In dergelijke gevallen is geen weging aangebracht, maar is de situatie feitelijk beschreven.
Bevindingen zijn zoveel mogelijk BUCH-breed gepresenteerd wanneer deze voor alle gemeenten gelijk zijn. Indien sprake was van verschillen tussen gemeenten, zijn deze gemeentespecifiek beschreven. De
7
rekenkamer bepaalt zelfstandig op welke wijze bevindingen worden betrokken bij verdere duiding en conclusievorming.
2.2 Onderzoeksvragen De onderzoeksvragen voor dit onderzoek zijn vastgesteld op basis van de notitie van de rekenkamer ‘Startnotitie controlemechanismen in de BUCH1’: 1. Taken van de auditcommissie: Beperkt de auditcommissie zich voornamelijk tot het communiceren met de accountant, of neemt ze een bredere rol op zich, zoals het monitoren van de werking van interne controlemechanismen zoals de VIC en 213a-onderzoeken? 2. Frequentie van onderzoeken door het College: Hoe vaak moet het college volgens de onderzoeksplannen de gehele organisatie laten onderzoeken, en wordt aan deze eis voldaan op basis van de beschikbare onderzoeksplannen van de afgelopen jaren? 3. Rapportage aan de auditcommissie: Worden de VIC-plannen en rapportages (consistent) ter kennisname gebracht aan de auditcommissie, en hoe wordt vervolgens op deze rapportages gereageerd? 4. Interne opvolging van adviezen: Hoe bewaakt de organisatie de opvolging van adviezen van VIC-rapportages en 213a-onderzoeken en welke maatregelen zijn genomen om de aanbevelingen te implementeren. 5. Afstemming binnen auditcommissie: Vinden er regelmatig afstemmingsoverleggen plaats in de auditcommissie. 6. Aanbieden 213a-onderzoeken: Worden 213a-onderzoeken in overeenstemming met Gemeentewet tijdig aan de raad aangeboden (gelijktijdig met jaarstukken)
2.3 Normenkader Het onderzoek toetst aan de Gemeentewet, waarin een dualistische rolverdeling is vastgelegd: • De raad stelt kaders vast, houdt toezicht op het college en wijst de accountant aan (art. 213). De raad ontvangt en beoordeelt de rechtmatigheidsverantwoording van het college. • Het college voert de begroting en het bestuur uit (art. 160) en is verantwoordelijk voor de rechtmatigheid van het financieel beheer. Het college voert daarnaast doelmatigheids- en doeltreffendheidsonderzoeken uit (art. 213a). • Het college toetst de getrouwheid van de informatieverstrekking en de rechtmatigheid van de beheershandelingen (art. 212). • De auditcommissie is een lokaal ingesteld adviserend orgaan dat de raad ondersteunt bij toezicht op financieel beheer, rechtmatigheidsverantwoording en het accountantsproces. • De rekenkamer is een onafhankelijk orgaan (art. 81a) dat de doelmatigheid, doeltreffendheid en rechtmatigheid van het gemeentelijk bestuur onderzoekt en rechtstreeks aan de raad rapporteert.
1 Welke door de rekenkamer is vastgesteld na zienswijze van de auditcommissies.
8
3. Bevindingen per onderzoeksvraag 3.1 Onderzoeksvraag 1 – Taken van de auditcommissie Beperkt de auditcommissie zich voornamelijk tot de communicatie met de accountant, of neemt zij een bredere rol op zich, zoals het monitoren van interne controlemechanismen zoals de VIC en de 213a-onderzoeken? Inleiding Omdat de onderzoeksvraag zich richt op de taken en positie van de auditcommissie binnen de BUCH-gemeenten, is het relevant om te bezien hoe deze taken formeel zijn vastgelegd. De taken van de auditcommissie zijn per gemeente opgenomen in de Verordening op de auditcommissie. Hieronder zijn daarom per BUCH-gemeente de delen van de relevante passages uit deze verordening weergegeven.
Na de opname van deze passages wordt inhoudelijk geanalyseerd waar de verschillen tussen de gemeenten liggen. Wanneer de basis van de taken vergelijkbaar is met die van de andere BUCH-gemeenten, worden de bevindingen geclusterd. Indien een gemeente afwijkt, aanvullende taken heeft of een andere positionering van de auditcommissie kent, wordt dit expliciet als afzonderlijke bevinding benoemd (bevindingen kader).
Naast de door de raad vastgestelde verordeningen wordt ook gekeken naar de daadwerkelijke uitvoering van de taken van de auditcommissie. Dit gebeurt aan de hand van interviews met betrokkenen en de documentatie die binnen de auditcommissies is behandeld. Hierdoor ontstaat een compleet beeld van zowel de formele kaders als de praktijk (bevindingen praktijk). Wettelijk kader en formeel kader De taken en bevoegdheden van de auditcommissies zijn per BUCH-gemeente vastgelegd in de Verordening op de auditcommissie. Hieronder zijn per gemeente de relevante passages uit deze verordeningen opgenomen.
Gemeente Kerncitaten algemene taken Kerncitaten m.b.t. artikel 213a Bergen “De auditcommissie is belast met advisering aan en overleg namens de raad over alle activiteiten die van belang zijn voor een goede beheersing op het gebied van rechtmatigheid en doelmatigheid.” “De advisering over de verordeningen gebaseerd op artikelen 212, 213 en 213a Gemeentewet.” Uitgeest “De commissie heeft als taak de raad te adviseren in zijn controlerende taak.” “Het adviseren van de raad over de uitvoering en de aanpassingen van de verordeningen gebaseerd op de artikelen 212 en 213 en 213a Gemeentewet.”
9
Castricum “Het zijn van eerste aanspreekpunt voor de accountant richting de raad over de opzet en uitvoering van de accountantscontrole.” “Het adviseren van de raad over de uitvoering en de aanpassingen van de verordeningen gebaseerd op de artikelen 212, 213 en 213a Gemeentewet.” “Het bespreken van concept-raadsvoorstellen die gebaseerd zijn op de verordeningen artikelen 212, 213 en 213a Gemeentewet en het formuleren van een advies daarover aan de raad.” Heiloo “Het vaststellen van het jaarlijkse controleprotocol zoals bedoeld in artikel 2 van de Controleverordening.” “De auditcommissie is belast met de advisering aan en overleg namens de raad over (…) de uitvoering van de verordeningen gebaseerd op artikelen 212, 213 en 213a van de wet.” “Het voorbereiden van een standpunt over door het college toegezegde of door de raad vastgestelde verbeteracties en de voortgang ervan.” Bevindingen kader (2023 – 2024) BUCH-breed beeld: • Alle BUCH-auditcommissies hebben een breder takenpakket dan alleen contact met de accountant over de bevindingen van de accountant. • VIC wordt in de verordening op de auditcommissie niet expliciet genoemd, maar interne beheersing is overal impliciet onderdeel van de taak, met Bergen als meest expliciet en concreet.
Gemeente specifieke verschillen: • Alle gemeenten hebben in de verordening een rol bij 213a-onderzoeken, maar: o Castricum en Uitgeest hebben de meest uitgewerkte rollen, o Heiloo de meest beknopte, o Bergen heeft ten aanzien 213a-onderzoeken een beperktere rol (vooral gericht op advisering over de verordening 213a). Bevindingen praktijk (2023 – 2024) BUCH-breed beeld: • De 213a-onderzoeksplannen zijn in 2023 niet behandeld in de auditcommissies. In 2024 zijn deze wel geagendeerd voor de gemeenten Castricum en Heiloo. • In de jaren 2023 en 2024 zijn de 213a-onderzoeksrapportages niet geagendeerd in de auditcommissies. • Alle BUCH-auditcommissies hebben de rekenkamer als vast agendapunt opgenomen.
10
Doorkijk naar 2025 • 213a-onderzoeksrapportages zijn voor de gemeenten Uitgeest, Castricum en Heiloo in 2025 niet structureel geagendeerd in de auditcommissies. Wel zijn de 213a-onderzoeksrapportages (2024: plustaken en bezwaarprocedure) gedeeld met de 4 raden. 3.2 Onderzoeksvraag 2 – Frequentie van onderzoeken door het college In hoeverre voldoet het college aan de wettelijke onderzoek frequentie zoals voorgeschreven in artikel 213a Gemeentewet? Inleiding De 213a-onderzoeken worden binnen de BUCH-werkorganisatie centraal geregisseerd en uitgevoerd. Dit betekent dat zowel de planning, de uitvoering als de rapportage van deze onderzoeken gezamenlijk voor de aangesloten gemeenten wordt georganiseerd. In het onderstaande wordt uiteengezet in hoeverre invulling is gegeven aan de jaarlijkse onderzoeksverplichting en een meerjarige borging. Wettelijk kader Artikel 213a van de Gemeentewet verplicht het college van burgemeester en wethouders om actief zorg te dragen voor een systematische beoordeling van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het gemeentelijk bestuur. Deze wettelijke bepaling heeft drie kernelementen: 1. Jaarlijks doelmatigheidsonderzoek Het college moet elk jaar onderzoek verrichten naar de doelmatigheid van het door hem gevoerde bestuur. Doelmatigheid ziet op de wijze waarop middelen (zoals geld, mensen en tijd) worden ingezet om gemeentelijke taken uit te voeren. Het onderzoek richt zich op de vraag of deze middelen zo efficiënt mogelijk worden benut. 2. Jaarlijks doeltreffendheidsonderzoek Het college moet eveneens jaarlijks onderzoek doen naar de doeltreffendheid van het gemeentelijk beleid en de uitvoering daarvan. Doeltreffendheid gaat over het daadwerkelijk bereiken van beoogde beleidsdoelen en maatschappelijke effecten. Dit onderzoek richt zich op de vraag of het beleid de gewenste resultaten oplevert. 3. Meerjarige borging en periodieke dekking van organisatieonderdelen Naast de jaarlijkse verplichtingen moet het college een meerjarig onderzoeksperspectief hanteren. Dit betekent dat alle relevante organisatieonderdelen in een bepaalde periode (veelal meerdere jaren) aan bod komen. Hiermee wordt geborgd dat de bedrijfsvoering en beleidsuitvoering structureel en systematisch worden doorgelicht. Deze meerjarige planning dient te waarborgen dat doelmatigheid en doeltreffendheid geen ad-hoc onderwerpen zijn, maar integraal onderdeel vormen van de gemeentelijke sturing en verantwoording.
Dit wettelijk kader vormt het uitgangspunt voor de hieronder beschreven feitelijke situatie binnen de BUCH-werkorganisatie.
11
Bevindingen praktijk(2022 – 2024) BUCH-breed beeld: Binnen de BUCH-werkorganisatie worden de 213a-onderzoeken centraal gepland, uitgevoerd en gerapporteerd. Omdat deze onderzoeken organisatie breed worden uitgevoerd, gelden de onderstaande bevindingen uniform voor alle aangesloten BUCH-gemeenten.
Periode 2022–2023 In zowel 2022 als 2023 is geen structurele uitvoering gegeven aan de wettelijke verplichtingen uit artikel 213a Gemeentewet. In deze jaren: • zijn geen onderzoeksplannen vastgesteld; • zijn geen doelmatigheids- of doeltreffendheidsonderzoeken uitgevoerd. Hierdoor is in deze periode niet voldaan aan de jaarlijkse onderzoeksplicht zoals bedoeld in artikel 213a.
Jaar 2024 In 2024 zijn stappen gezet richting invulling van de wettelijke verplichting. In dit jaar: • is een eenjarig onderzoeksplan opgesteld; • zijn onderzoeken uitgevoerd naar de bezwarenprocedure en naar de plustaken (rapportage in 2025). Hoewel hiermee uitvoering is gegeven aan het artikel, blijft de aanpak nog beperkt tot een enkelvoudige jaarlijkse cyclus.
In 2024 wordt gewerkt met eenjarige onderzoeksplannen. Een meerjarig, dekkend onderzoeksprogramma, waarin zichtbaar is dat alle organisatieonderdelen binnen een vaste cyclus worden onderzocht, ontbreekt. Daarmee ontbreekt in praktijk een structurele borging zoals bedoeld in artikel 213a van de Gemeentewet. Uit de praktijk blijkt dat organisatieonderdelen in de afgelopen jaren niet periodiek en organisatiebreed zijn onderzocht op doelmatigheid en doeltreffendheid.
Deze lacune hangt samen met de huidige verordening onderzoeken doelmatigheid en doeltreffendheid van de BUCH-werkorganisatie (vastgesteld in 2018). Deze verordening voorziet niet in een meerjarig onderzoeksprogramma. De VNG heeft in november 2022 een vernieuwd model gepubliceerd waarin een dergelijke meerjarenprogrammering wél expliciet onderdeel is van de systematiek. Aansluiting bij dit vernieuwde model kan helpen om het 213a-proces toekomstbestendig en wettelijk conform in te richten. Doorkijk naar 2025 Voor 2025 wordt binnen de BUCH‑werkorganisatie gewerkt met een eenjarige onderzoeksplanning. Voor dit jaar is een eenjarig onderzoeksplan opgesteld. In de beschikbare documentatie is geen meerjarige, organisatiebrede onderzoeksprogrammering opgenomen.
Op 11 december 2025 heeft de organisatie het verbeterplan 213a vastgesteld. In dit document is een PDCA-systematiek opgenomen die betrekking heeft op de uitvoering van 213a-onderzoeken. In het
12
verbeterplan is echter geen uitwerking opgenomen van de rol van de auditcommissie. In de verordening op de auditcommissie komt deze rol wél expliciet naar voren, met name in relatie tot de sturing op 213a-onderzoeken.
Het verbeterplan beschrijft niet op welke wijze invulling wordt gegeven aan een meerjarige borging, waarbij alle organisatieonderdelen periodiek en systematisch worden onderzocht. Daarmee ontbreekt in het huidige plan een uitwerking van een dekkend meerjarig onderzoeksprogramma. Ons is medegedeeld dat begin 2026 resultaten van de uitgevoerde 213a-onderzoeken met de auditcommissies zijn gedeeld en dat in de praktijk wel invulling wordt gegeven aan het meerjarig borgen van 213a- onderzoeken maar dat dit explicieter kan worden toegelicht in het verbeterplan.
3.3 Onderzoeksvraag 3 – Rapportage aan de auditcommissie (VIC) Worden de VIC-plannen en rapportages (consistent) ter kennisname gebracht aan de auditcommissie en hoe wordt daarop gereageerd? Inleiding Voor een goed functionerende planning- en controlcyclus is het essentieel dat de auditcommissie tijdig, volledig en consistent wordt geïnformeerd over bevindingen op het gebied van interne beheersing. De Verbijzonderde Interne Controle (VIC) vormt hierin een belangrijk onderdeel, omdat deze controle- instrumenten inzicht bieden in de mate waarin processen rechtmatig, ordelijk en beheerst verlopen. De wijze waarop VIC-plannen en VIC-rapportages worden gedeeld met de auditcommissie beïnvloedt niet alleen de kwaliteit van de bestuurlijke informatievoorziening, maar ook de mogelijkheden voor toezicht en bijsturing.
In deze paragraaf wordt op basis van feitelijke bevindingen onderzocht in hoeverre de auditcommissie in de periode 2023–2024 structureel is geïnformeerd over VIC-plannen en uitkomsten van interne controles, en hoe deze informatie in de praktijk is besproken en gebruikt. Daarnaast wordt kort vooruitgeblikt op ontwikkelingen richting 2025.
De VIC onderzoeken worden binnen de BUCH-werkorganisatie centraal geregisseerd en uitgevoerd. Dit betekent dat zowel de planning, de uitvoering als de rapportage van deze onderzoeken gezamenlijk voor de aangesloten gemeenten wordt georganiseerd. De gerapporteerde bevindingen over het consistent ter kennisname inbrengen van de VIC rapportage in de auditcommissie is voor alle BUCH-gemeenten gelijk. Wettelijk kader Gemeenten zijn op grond van de Gemeentewet verantwoordelijk voor een ordelijke, controleerbare en rechtmatige bedrijfsvoering. Hierbij geldt: • Artikel 212 Gemeentewet verplicht de gemeenteraad tot het vaststellen van een financiële verordening, waarin regels staan voor de financiële organisatie, interne controles en verslaglegging.
13
• Artikel 213 Gemeentewet verplicht de gemeenteraad om regels vast te stellen voor een rechtmatige en betrouwbare controle op het financiële beheer. De raad wijst hiervoor één of meer accountants aan die de jaarrekening controleren en zowel een accountantsverklaring als een verslag van bevindingen opstellen. De accountant beoordeelt of de jaarrekening een getrouw beeld geeft, voldoet aan wettelijke eisen en of specifieke uitkeringen rechtmatig zijn verantwoord. Het verslag bevat daarnaast bevindingen over de kwaliteit van het financieel beheer en de financiële organisatie. De accountant levert de stukken aan de raad (met afschrift aan het college). • Verordening op de auditcommissie: De auditcommissie ondersteunt de raad bij het toezicht op de financiële beheersing, de jaarrekening, de door het college afgelegde rechtmatigheidsverantwoording en het door de accountant afgegeven getrouwheidsoordeel, alsmede de werking van de interne controle.
Het gemeentelijke wettelijk kader legt daarmee de basis voor een transparant en voorspelbaar informatieproces richting de auditcommissie, waarin VIC-rapportages een belangrijk instrument zijn. Bevindingen praktijk (2023 – 2024) BUCH-breed beeld: In de jaren 2023 en 2024 zijn de VIC-controleplannen en de integrale VIC-rapportages niet ter kennisname aan de auditcommissies aangeboden. De VIC-controleplannen zijn niet gedeeld. Het delen van VIC-controleplannen met de auditcommissie is niet wettelijk voorgeschreven. Het valt primair onder de interne beheersing die het college organiseert.
De auditcommissies ontvingen jaarlijks de auditissuelijst. Deze auditissuelijst biedt inzicht in bevindingen van zowel de interne organisatie als de bevindingen van de externe accountant. De volledige informatie over de interne beheersing bereikte de auditcommissies via de Management Letter van de accountant in combinatie met de auditissuelijst. Doorkijk naar 2025 Vanaf 2025 wordt de auditissuelijst twee keer per jaar besproken in het bijzijn van de gemeentecontroller en de accountant: gelijktijdig bij de behandeling van de Management Letter en bij de jaarstukken.
3.4 Onderzoeksvraag 4 – Interne opvolging van adviezen Hoe wordt de opvolging van adviezen uit VIC-rapportages en 213a-onderzoeken bewaakt? Inleiding Binnen de BUCH-gemeenten worden zowel de VIC-controles als de onderzoeken op basis van artikel 213a Gemeentewet centraal door de BUCH-werkorganisatie gepland, gecoördineerd en uitgevoerd. Hierdoor zijn de processen, rapportages en opvolgingsmechanismen uniform voor de vier BUCH-gemeenten. De onderstaande bevindingen zijn daarom voor alle deelnemende gemeenten gelijk.
14
In deze paragraaf wordt feitelijk weergegeven hoe de opvolging van aanbevelingen uit deze onderzoeken in de periode 2023–2024 is georganiseerd. Wettelijk kader Voor de opvolging van aanbevelingen uit VIC-rapportages en 213a-onderzoeken gelden de volgende wettelijke kaders: • Artikel 212 Gemeentewet – interne beheersing. De financiële verordening verplicht het college om een ordelijke en controleerbare bedrijfsvoering te waarborgen, inclusief het treffen van maatregelen naar aanleiding van bevindingen en het informeren van de raad. • Artikel 213 Gemeentewet verplicht de gemeenteraad om regels vast te stellen voor een rechtmatige en betrouwbare controle op het financiële beheer. De raad wijst hiervoor één of meer accountants aan die de jaarrekening controleren en zowel een accountantsverklaring als een verslag van bevindingen opstellen. De accountant beoordeelt of de jaarrekening een getrouw beeld geeft, voldoet aan wettelijke eisen en of specifieke uitkeringen rechtmatig zijn verantwoord. Het verslag bevat daarnaast bevindingen over de kwaliteit van het financieel beheer en de financiële organisatie. De accountant levert de stukken aan de raad (met afschrift aan het college). • Artikel 213a Gemeentewet – doelmatigheid en doeltreffendheid. Het college moet jaarlijks én meerjarig onderzoeken hoe doelmatig en doeltreffend het bestuur functioneert. Bevindingen moeten worden vastgelegd, verbetermaatregelen moeten worden getroffen en de raad moet hierover worden geïnformeerd. Bevindingen (2023 – 2024) BUCH-breed beeld:
VIC-aanbevelingen De opvolging van aanbevelingen uit de VIC-rapportages (en aanbevelingen van de externe accountant) verloopt binnen de BUCH-werkorganisatie via een centraal instrument: de auditissuelijst. Deze lijst wordt door de BUCH-werkorganisatie beheerd en bevat een overzicht van openstaande bevindingen, toegewezen acties en de actuele voortgang. De auditcommissie ontvangt deze lijst periodiek en bespreekt of neemt kennis van de inhoud, zodat zij een actueel beeld heeft van de status van de auditissues.
In de managementletters over 2023 en 2024 heeft de externe accountant bij herhaling gewezen op tekortkomingen in de interne controles. Daarnaast hebben de auditcommissies kritische opmerkingen gemaakt over de openstaande issues, met name over het tijdig realiseren van deadlines en het SMART formuleren van actiepunten.
213a‑aanbevelingen Voor de opvolging van aanbevelingen uit 213a‑onderzoeken is geen centrale registratielijst aanwezig. Het ontbreekt aan een organisatiebreed en aantoonbaar overzicht van alle aanbevelingen, de
15
verantwoordelijke afdelingen, deadlines en de voortgang. Dit betekent dat er geen eenduidige BUCH‑brede borging is van de opvolging van deze aanbevelingen.
In de praktijk vindt de opvolging decentraal plaats, namelijk binnen de afzonderlijke afdelingen of onder verantwoordelijkheid van de portefeuillehouder. Deze werkwijze leidt ertoe dat overzicht en consistentie ontbreken, en dat niet aantoonbaar kan worden gemaakt wat de status is van de totale set aanbevelingen. Daarnaast blijkt dat er geen structurele rapportage aan de auditcommissie of de gemeenteraad plaatsvindt over de voortgang van 213a‑aanbevelingen. De BUCH-verordeningen uit 2018 bevatten geen bepaling over centrale registratie of monitoring.
Rekenkamer onderzoeken De BUCH‑raadswerkgroep financiële aspecten bereidt financiële voorstellen in BUCH‑verband voor en fungeert als klankbordgroep voor de rekenkamer BUCH. Daarnaast hebben de auditcommissies een vast agendapunt voor de behandeling van onderwerpen die gerelateerd zijn aan de rekenkamer. Doorkijk naar 2025 In 2025 wordt de opvolging van VIC-aanbevelingen steviger ingebed doordat de auditissuelijst tweemaal per jaar wordt besproken: • tijdens het overleg over de Management Letter; • bij de behandeling van de jaarstukken.
Voor 213a-onderzoeken introduceert het Verbeterplan 213a (met implementatie in 2026) een PDCA-benadering. Dit moet leiden tot een structurele, meetbare en herhaalbare werkwijze voor de opvolging van aanbevelingen, inclusief centrale vastlegging en rapportage.
3.5 Onderzoeksvraag 5 – Afstemming binnen de auditcommissie Vindt er regelmatig afstemming plaats in de auditcommissie? Inleiding Binnen de BUCH-gemeenten vindt de afstemming over financiële beheersing, interne controle en accountantsbevindingen plaats in de auditcommissies. Omdat de planning, voorbereiding en uitvoering van de VIC-controles, de 213a-onderzoeken, de accountantscontrole, de rekenkamer onderzoeken BUCH-breed zijn georganiseerd, gelden de hieronder beschreven bevindingen op gelijke wijze voor alle vier de BUCH-gemeenten.
Deze paragraaf beschrijft feitelijk hoe de afstemming in de auditcommissies in de periode 2023–2024 heeft plaatsgevonden. Wettelijk kader De Gemeentewet kent geen specifieke bepalingen over de werkwijze of vergaderfrequentie van auditcommissies. De rol van de auditcommissie volgt uit de lokale verordeningen van de BUCH-gemeenten, die zijn gebaseerd op de artikelen 212, 213 en 213a van de Gemeentewet. Deze
16
verordeningen leggen vast dat de auditcommissie de raad ondersteunt bij toezicht op financiële beheersing, interne controle, de jaarrekening en de werkzaamheden van de accountant. Deze wettelijke kaders vormen de basis voor de informatievoorziening richting de auditcommissie over interne beheersing, rechtmatigheid en de uitvoering van VIC- en 213a-onderzoeken, accountantscontrole en rekenkamer onderzoeken. Hoe deze informatievoorziening in de praktijk is vormgegeven, wordt hieronder feitelijk beschreven Bevindingen (2023 – 2024) BUCH-breed beeld: In de periode 2023–2024 kwamen de auditcommissies van de BUCH-gemeenten gemiddeld drie tot zes keer per jaar bijeen. Tijdens deze vergaderingen stonden drie van de vier controlemechanismen op de agenda. Dit betrof de uitvoering van VIC (auditissuelijst), de accountantscontrole en de rekenkamer (RKC) VIC en accountantscontrole: De VIC-rapportages werden niet afzonderlijk geagendeerd, maar de auditissuelijst wordt gelijktijdig met de bespreking van de managementletter behandeld. Bij deze besprekingen was de externe accountant aanwezig, waardoor de bevindingen uit de VIC-rapportages en de bevindingen van de accountant in samenhang werden besproken. Gemeente specifiek 213a-onderzoeken. Voor de gemeente Castricum en Heiloo zijn de 213a onderzoeksplannen behandeld. Dit geldt niet voor de gemeente Bergen en Uitgeest. Voor de 213a-onderzoeken gold voor iedere gemeente dat de uitkomsten van de 213a-onderzoeken in 2023 en 2024 niet structureel zijn geagendeerd op de agenda van de auditcommissie. Er is geen formele overlegstructuur aangetroffen waarin deze onderzoeken standaard periodiek met de auditcommissie worden besproken. Opgemerkt wordt dat de 213-onderzoeksplannen en rapportages (plustaken en bezwaarprocedure) wel rechtstreeks met de 4 raden zijn gedeeld. Rekenkamer(commissie). De rekenkamer is een vast agendapunt bij iedere auditcommissie. Doorkijk naar 2025 Voor 2025 is een doorkijk gemaakt voor de onderdelen VIC en 213a-onderzoeken. In 2025 wordt de opvolging van VIC-aanbevelingen steviger ingebed doordat de auditissuelijst tweemaal per jaar wordt besproken, dit gelijktijdig met het overleg met de accountant, namelijk: • tijdens het overleg over de Management Letter; • bij de behandeling van de jaarstukken.
Voor 213a-onderzoeken introduceert het Verbeterplan 213a (met implementatie in 2026) een PDCA-benadering. Dit moet leiden tot een structurele, meetbare en herhaalbare werkwijze voor de opvolging van aanbevelingen, inclusief centrale vastlegging en rapportage.
17
3.6 Onderzoeksvraag 6 – Tijdigheid van aanbieden van 213a-onderzoeken Worden 213a-onderzoeken in overeenstemming met Gemeentewet tijdig aan de raad aangeboden (gelijktijdig met jaarstukken). Inleiding Deze onderzoeksvraag raakt aan de wettelijke verplichting om 213a-onderzoeken gelijktijdig met de jaarstukken aan de raad aan te bieden. Omdat de planning, uitvoering en rapportage van 213a-onderzoeken binnen de BUCH-werkorganisatie centraal zijn georganiseerd, zijn de hieronder beschreven bevindingen voor alle BUCH-gemeenten gelijk, met één aanvullende constatering voor Bergen. Wettelijk kader Artikel 213a van de Gemeentewet verplicht gemeenten tot het periodiek uitvoeren van onderzoeken naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het door het gemeentebestuur gevoerde bestuur. De gemeenteraad moet over deze onderzoeken tijdig worden geïnformeerd. Het college legt jaarlijks verantwoording af aan de raad over het gevoerde bestuur, samen met de jaarrekening, het jaarverslag en de verplichte onderzoeken uit artikel 213a (conform art 197 GW). De raad legt deze stukken ter inzage en maakt openbaar bekend dat ze beschikbaar zijn. De raad bespreekt de jaarstukken pas minimaal twee weken na die bekendmaking. De onderzoeken worden toegelicht in de paragraaf Bedrijfsvoering. Dit draagt ertoe bij dat de raad een compleet beeld heeft van de bedrijfsvoering, de financiële rechtmatigheid en de effectiviteit van beleid gedurende het verslagjaar. Daarnaast hebben de auditcommissies in de BUCH-gemeenten, op basis van hun verordeningen, een adviserende rol ten aanzien van de P&C-cyclus, de jaarstukken en de kwaliteit van de bijbehorende informatie (zoals vastgelegd o.a. in de verordeningen van Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo). Bevindingen (2023 – 2024) BUCH-breed beeld: In 2023 zijn binnen de BUCH-gemeenten geen 213a-onderzoeken uitgevoerd. De reden hiervoor was dat de BUCH-werkorganisatie door een krappe personele bezetting de prioriteit heeft gelegd op de uitvoering van rechtmatigheidscontroles, waardoor onvoldoende capaciteit beschikbaar was om 213a-onderzoeken te realiseren.
Hoewel er geen onderzoeken zijn uitgevoerd, is de raad in 2023 wél geïnformeerd over het uitblijven van 213a-onderzoeken en over de onderliggende redenen. Daarmee was de raad formeel op de hoogte van het feit dat de wettelijke onderzoekstaak in dat jaar niet was ingevuld.
In 2024 zijn er wel 213a-onderzoeken uitgevoerd, maar het voldeed niet aan het uitgangspunt van tijdigheid en gelijktijdigheid zoals bedoeld in de Gemeentewet. Uit de documentatiebeoordeling blijkt het volgende:
18
• De in 2024 uitgevoerde 213a-onderzoeken zijn in 2025 gedeeld met de raad. • De rapporten zijn niet gelijktijdig met de jaarstukken aan de raden aangeboden. • In de bedrijfsvoeringsparagraaf is geen toelichting opgenomen over de uitgevoerde onderzoeken of de uitkomsten ervan. • De opvolging van aanbevelingen uit deze onderzoeken is niet structureel zichtbaar in de P&C-documenten, waardoor geen samenhangend overzicht van voortgang of afhandeling beschikbaar was.
Gemeente specifieke verschillen: Voor de gemeente Bergen is een concrete casus aangetroffen die de vertraging illustreert: • Het betreffende onderzoek Plustaken (2024) is afgerond in maart 2025. • De raad is door middel van een nieuwsbrief van het college dd 09-07-2025 geïnformeerd over het onderzoek plustaken (inclusief rapportage). • De behandeling in raadsinformatiebijeenkomst vond na behandeling in de auditcommissie plaats in januari 2026. Doorkijk naar 2025 • Voor 2025–2026 is in het verbeterplan opgenomen dat onderzoeken onderdeel moeten worden van de P&C-cyclus. Concrete borging in jaarstukken is een punt van aandacht.
3.7 Overkoepelende bevinding: informatiepositie van de auditcommissies In de periode 2023–2024 ontvingen de auditcommissies informatie over de controlemechanismen primair via de auditissuelijst, de Management Letter van de externe accountant en informatie van de rekenkamer. Integrale VIC-plannen en VIC-rapportages zijn niet afzonderlijk aan de auditcommissies aangeboden.
Informatie over 213a-onderzoeken was in deze periode beperkt beschikbaar voor de auditcommissies, doordat rapportages niet zijn geagendeerd. Hierdoor hadden de auditcommissies geen integraal overzicht van de uitvoering en opvolging van 213a-onderzoeken. Voor alle BUCH-gemeenten geldt dat raadsleden toegang hebben tot auditcommissie-informatie. De wijze waarop deze informatie beschikbaar wordt gesteld verschilt per gemeente.
19
4. Samenvatting Binnen de BUCH-gemeenten worden de belangrijkste controlemechanismen de VIC-controles, de 213a-onderzoeken, de accountantscontrole en de rekenkameronderzoeken centraal georganiseerd. Daardoor zijn de bevindingen over de uitvoering grotendeels voor alle gemeenten gelijk. In 2023 en 2024 is voor de 213a-onderzoeken gewerkt met eenjarige onderzoeksplannen. Een meerjarig dekkend onderzoeksprogramma ontbreekt. Het is daardoor niet zichtbaar dat alle organisatieonderdelen binnen een vaste cyclus worden onderzocht. De structurele borging zoals bedoeld in artikel 213a Gemeentewet is daarmee in nog niet ingericht. Dit hangt samen met de geldende BUCH-verordeningen uit 2018, die geen meerjarig onderzoeksprogramma voorschrijven, terwijl het VNG-model uit 2022 dit wél adviseert.
In 2022 en 2023 zijn geen 213a-onderzoeken uitgevoerd. De raden zijn in 2023 wel geïnformeerd dat uitvoering dat jaar niet mogelijk was vanwege capaciteitsproblemen. In 2024 zijn twee onderzoeken uitgevoerd, deze zijn in 2025 aangeboden aan de raad. De rapportages zijn niet gelijktijdig met de jaarstukken aan de raden aangeboden en de onderzoeken en uitkomsten zijn niet toegelicht in de paragraaf Bedrijfsvoering. De opvolging van aanbevelingen uit 213a-onderzoeken wordt BUCH-breed, tot eind 2025, niet centraal geborgd: er is geen totaaloverzicht van aanbevelingen, acties, verantwoordelijken en voortgang, waardoor auditcommissies dit overzicht ook niet periodiek ontvangen. VIC-plannen en integrale VIC-rapportages zijn in 2023–2024 niet structureel gedeeld met de auditcommissies. De auditissuelijst werd echter wél jaarlijks besproken. In deze lijst zijn zowel bevindingen uit interne controles als bevindingen van de externe accountant opgenomen, waardoor de auditcommissies een integraal overzicht hadden van de belangrijkste aandachtspunten in de interne beheersing. De auditissuelijst werd gelijktijdig besproken met de managementletter, zodat bevindingen uit interne controles en accountantsbevindingen in samenhang konden worden beoordeeld. We merken op dat het delen van VIC-controleplannen met de auditcommissie niet wettelijk is voorgeschreven. Het valt primair onder de interne beheersing die het college organiseert. De auditcommissies kwamen in de onderzochte periode drie tot zes keer per jaar bijeen, met vaste agendapunten zoals de auditissuelijst, de accountant en de rekenkamer. Daarnaast bestaan er duidelijke verschillen tussen de BUCH-gemeenten in de rol, positie en uitwerking van hun auditcommissies: • Bergen heeft de meest uitgebreide taakomschrijving, maar een beperktere rol rond 213a-onderzoeken. • Uitgeest en Castricum hebben de meest uitgewerkte rol en adviesfunctie rond artikel 213a en richting raad en rekenkamer. • Heiloo heeft de meest beknopte verordening, maar wel een expliciete taak ten aanzien van 213a-onderzoeken.
20
Samenvattend: de uitvoering van de controlprocessen is BUCH-breed uniform, maar uit de Verordening op de auditcommissies blijkt dat de positie en verantwoordelijkheid van de auditcommissies verschillen per gemeente. Dit heeft invloed op de wijze waarop lokaal toezicht wordt gehouden en hoe opvolging van bevindingen wordt geborgd. Positief is dat op 11 december 2025 een verbeterplan is vastgesteld waarin een PDCA-systematiek voor 213a-onderzoeken wordt geïntroduceerd. De verdere uitwerking en bestuurlijke borging hiervan vragen nadere aandacht in 2026.
21
5. Bijlagen 5.1 Geraadpleegde documentatie De volgende documenten zijn in het onderzoek betrokken: • Financiële verordeningen art 211. • Verordeningen 213a. • Verordeningen auditcommissies. • Verstrekte onderzoeksplannen van de afgelopen 4 jaar. • Aan de raad aangeboden 213a-onderzoeken afgelopen 2 jaar. • Evaluaties of opvolgingsrapportages van 213a-onderzoeken. • VIC-plannen 2023. • VIC rapportages 2023. • Agenda’s auditcommissies heel 2023. • Notulen van auditcommissie vergaderingen. • Jaarstukken 2023 (paragraaf bedrijfsvoering) • Accountantsverklaringen en -verslagen 5.2 Begrippenlijst 213a-onderzoek Wettelijk verplicht onderzoek door het college naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van beleid en uitvoering (art. 213a Gemeentewet). Auditcommissie Raadscommissie die de gemeenteraad ondersteunt bij toezicht op financiële beheersing, rechtmatigheid, de jaarrekening en accountantsbevindingen. Taken verschillen per BUCH-gemeente. Auditissuelijst Overzicht van openstaande controlebevindingen uit VIC-controles, accountant en interne controles, inclusief opvolging en status. Wordt periodiek gedeeld met auditcommissies Bedrijfsvoeringsparagraaf Onderdeel van de jaarstukken met informatie over interne beheersing, risico’s, rechtmatigheid en bedrijfsvoering, inclusief (in principe) informatie over 213a-onderzoeken. Doelmatigheid Efficiënt gebruik van middelen om resultaten te bereiken Doeltreffendheid Mate waarin beoogde beleidsdoelen daadwerkelijk worden gerealiseerd. Managementletter Jaarlijks rapport van de externe accountant met bevindingen over interne beheersing, risico’s en verbeterpunten.
22
P&C-cyclus (Planning & Control-cyclus) Jaarcyclus waarin begroting, rapportages en jaarstukken worden voorbereid, uitgevoerd en verantwoord. PDCA-cyclus (Plan–Do–Check–Act) Sturingsmethodiek voor continue verbetering; in 2025 opgenomen in het verbeterplan voor het 213a-proces. VIC – Verbijzonderde Interne Controle Interne controle op rechtmatigheid, financiële processen en kwaliteit van interne beheersing. VNG-modelverordening 2022 Landelijk model van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten voor de 213a-verordening, met o.a. een verplicht meerjarig onderzoeksprogramma. De BUCH-verordeningen (2018) sluiten hier nog niet op aan.