Den Haag, 8 oktober 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
INHOUDSOPGAVE
Voorwoord 5
1 Inleiding 7 1.1 Belang van openbare ruimte 7 1.2 Waarom een nieuwe kadernota? 7
2 Functies van openbare ruimte 9 2.1 Openbare ruimte als huiskamer van de stad 9 2.2 Economische functie 9 2.3 Beleving en identiteit 11 2.4 Conclusie 13
3 Terugblik 15 3.1 De kern gezond: accenten en effecten 15 3.2 Kadernota 2004 ‘ruimte voor kwaliteit’ 15 3.3 Conclusies 19
4 Veranderende wereld 21 4.1 Effecten van de economische crisis 21 4.2 Ruimte voor bewoners en gebruikers 23 4.3 Conclusies 23
5 Een scherpere koers 25 5.1 Het verschil maken 25 5.2 De basis op orde 29 5.3 Samenwerken 33 5.4 De prioriteiten 37
6 Uitvoeringsprogramma 2012-2015 38 6.1 Uitvoeringsprogramma ‘het verschil maken’ 38 6.2 Acties ‘de basis op orde’ 38 6.3 Acties ‘samenwerken’ 39
Samenvatting 41
Colofon 42
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 3
_Den Haag: groene stad aan zee_
VOORWOORD
In het coalitieakkoord 2010-2014 ‘Aan de slag’ is de openbare ruimte benoemd als één van de prioriteiten voor deze periode. Openbare ruimte is voor iedereen belangrijk, het is letterlijk de basis voor stedelijk leven.
De openbare ruimte van Den Haag wordt gewaardeerd en maakt onze stad bijzonder. De stedelijke ambiance, de ligging aan de kust en het groene karakter maken Den Haag aantrekkelijk om te wonen, te werken en als vestigingsplaats voor bedrijven en (internationale) instellingen. Het college kiest voor een openbare ruimte die deze kwaliteiten onderstreept.
Openbare ruimte is waardevol, het is randvoorwaardelijk voor het goed functioneren van de stad. Een goed ingerichte openbare ruimte zorgt voor een prettige woon- werk- en winkelomgeving. Gelukkig zien ook ondernemers en bewoners steeds meer het belang van een goed ingerichte openbare ruimte en zijn bereid daaraan een bijdrage te leveren. Zij willen daarvoor meer zeggenschap over de openbare ruimte. Het is mijn overtuiging dat we de ideeën en initiatieven uit de stad nodig hebben.
De Haagse openbare ruimte heeft een goede reputatie. De toekenning van de Bijhouwerprijs 2011 aan de afdeling Landschapsarchitectuur van het Ingenieursbureau Den Haag bevestigt deze solide traditie. Deze driejaarlijks uitgereikte prijs vormt een erkenning voor de bijzondere verdiensten voor
de Nederlandse landschapsarchitectuur. De inrichting van de historische binnenstad, de Beatrixlaan en de nieuwe boulevard laten zien waar Den Haag voor staat: een gastvrije, bruikbare, aantrekkelijke openbare ruimte bieden voor bewoners en bezoekers.
‘Ruimte voor kwaliteit’ was de titel van de Kadernota Openbare Ruimte Den Haag uit 2004. Aan de keuze voor kwaliteit houden wij onverkort vast. Sinds 2004 zijn grote delen van de stad opgeknapt. Maar er ligt nog een flinke opgave van gebieden die nog niet op het gewenste kwaliteitsniveau zijn ingericht. Ook is het beheer lang niet altijd passend bij de kwaliteit van de inrichting. We moeten slim omgaan met de (schaarse) beschikbare middelen. We moeten prioriteiten stellen daar waar de straat open gaat voor ingrijpende werkzaamheden, moet de kwaliteit direct ‘meeliften’. Als gebruikers extra kwaliteit in inrichting of beheer wensen wil de gemeente graag samen met hen aan de slag.
Ik ben er van overtuigd dat deze nota een goed antwoord geeft op de uitdagingen van deze tijd en ervoor zorgt dat Den Haag voorop blijft lopen. De gemeente kan en wil dit niet alleen doen. Ik daag de bewoners en ondernemers van Den Haag daarom uit om samen met ons aan de slag te gaan. Openbare ruimte is de basis van onze stad!
Boudewijn Revis Wethouder Financiën en Stadsbeheer
_Den Haag: groene stad aan zee_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 5
_Picknicken in het Zuiderpark_
Fietsen naar je werk, wandelen door een winkelstraat, picknicken in het park, hardlopen door de duinen, genieten op een bankje in de zon op het buurtplein, flaneren over de boulevard, de hond uitlaten, het stallen van je fiets voor een winkelbezoekje, op het schoolplein spelen: iedereen maakt elke dag gebruik van de openbare ruimte. Openbare ruimte is overal, tot in de haarvaten van de stad. Bijna de helft van het Haagse grondoppervlak bestaat uit openbare ruimte. Een groot deel van het stedelijke leven speelt zich daar af. De openbare ruimte is van ons allemaal, iedereen mag er komen.
1.1 Belang van openbare ruimte
De openbare ruimte heeft grote invloed op de ontwikkeling van de stad. Ze heeft een effect op de sfeer en uitstraling en zorgt ervoor dat burgers en bezoekers graag in de stad komen. Het is de plek waar mensen elkaar ontmoeten. Een goede openbare ruimte nodigt uit tot ontspanning en beweging. Het brengt mensen op het idee om de auto te laten staan en om te gaan fietsen of lopen en bevordert op die manier een gezonde levenswijze. Voor de openbare ruimte geldt: fysieke kwaliteit genereert sociale kwaliteit. Een mooie openbare ruimte heeft een gunstig effect op de waarde van vastgoed. Immers, in een mooie stad wil iedereen wonen, werken, winkelen of op bezoek komen.
1.2 Waarom een nieuwe kadernota?
‘Ruimte voor kwaliteit’ was de titel van de kadernota openbare ruimte uit 2004 (hierna kadernota 2004). De afgelopen jaren heeft de gemeente flink geïnvesteerd om de kwaliteit van de openbare ruimte op peil te houden en op verschillende plekken te verbeteren: door onderhoud en beheer, door kaders voor inrichting en ontwerp vast te stellen en door te investeren in herinrichting van straten. Maar er ligt nog een flinke opgave bij gebieden die nog niet op het gewenste kwaliteitsniveau zijn ingericht. Ook is het beheer nog niet altijd passend bij de kwaliteit van de inrichting. Tenslotte is de economische en maatschappelijke context veranderd. De economische crisis en de daaruit voortvloeiende bezuinigingen vragen om nieuwe keuzes. We moeten ook in het oog houden dat een goede openbare ruimte ons ook helpt om investeringen en bestedingen aan te trekken. Samenwerking is bij openbare ruimte het sleutelbegrip. Bij projecten in
_De Koekamp: Haagse entree, combinatie van groen, recreatie en verkeer_
de openbare ruimte zal de gemeente de werkzaamheden nog beter op elkaar moeten afstemmen om kosten te besparen en overlast te verminderen. De gemeente nodigt partners in de stad uit voor coproducties in de openbare ruimte. Initiatieven die vanuit bewoners en bedrijven komen worden zoveel mogelijk gefaciliteerd. Deze benadering biedt kansen voor onverwachte samenwerking en doet een beroep op de innovatiekracht in de stad, daarmee kunnen we ook in deze tijden blijven investeren in openbare ruimte.
Aan de keuze voor kwaliteit houden wij onverkort vast. De Kadernota openbare ruimte Den Haag 2012 bouwt daarom voort op de kadernota 2004. Met deze nieuwe kadernota speelt Den Haag in op actuele maatschappelijke en economische ontwikkelingen met als doel de inrichting en het beheer van de openbare ruimte in de stad op het gewenste kwaliteitsniveau dichterbij te brengen.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 7
Openbare ruimte heeft grote waarde voor de stad op verschillende niveaus. Het is de huiskamer van de stad, de openbare ruimte is van groot economisch belang en is bepalend voor de identiteit en het imago van de stad. Met de openbare ruimte kan Den Haag zich onderscheiden van andere steden op lokaal, nationaal en zelfs internationaal niveau.
2.1 Openbare ruimte als huiskamer van de stad
Openbare ruimte moet voor iedereen toegankelijk en veilig zijn. Het bepaalt in hoge mate de leefbaarheid van de stad, omdat er veel sociale activiteit plaatsvindt. Zoals de huiskamer de plaats is waar huisgenoten samen eten, ontspannen en discussiëren, zo is de openbare ruimte de plek waar burgers contacten leggen en elkaar ontmoeten en waar ze ontspannen, recreëren en sporten. Dat geldt ook voor kwetsbare groepen, zoals kinderen, ouderen en gehandicapten.
Er is altijd al een nauwe relatie geweest tussen volksgezondheid en openbare ruimte. De aanleg van riolering en het dempen van grachten in de 19e eeuw werd gedaan om de volksgezondheid in steden te verbeteren. Vandaag de dag staan we voor nieuwe uitdagingen om de leefbaarheid in de stad te verbeteren. Opvang van regenwater bijvoorbeeld. Bij alle plannen wordt nu zorgvuldig uitgerekend hoeveel ruimte aan oppervlaktewater nodig is. Dat is nodig om te voorkomen dat kelders onderlopen als het veel heeft geregend.
Tegenwoordig weten we dat ook de inrichting van de openbare ruimte kan bijdragen aan de gezondheid van mensen. En dat begint bij voorzieningen om buiten te bewegen. Dus ruimte om te kunnen spelen of te sporten en veilige voet- en fietspaden om je door de stad te bewegen!
Groen heeft een gunstig effect op de beleving van de openbare ruimte. Onderzoek (1) toont aan dat mensen zich gezonder voelen naarmate er meer (straat)groen in hun omgeving is. Bomen en struiken hebben bijvoorbeeld een gunstig effect op de luchtkwaliteit, bieden beschutting tegen wind en geven schaduw. Juist in een stad die met al het steen en asfalt veel warmte vasthoudt, biedt groen verkoeling. Parken en bossen zijn de longen van een stad. Groen is daarnaast waardeverhogend voor omliggend vastgoed. Dit laatste geldt overigens alleen als dit groen goed onderhouden en veilig is.
_Evenementenstad Den Haag: Vuurwerk Scheveningen_
2.2 Economische functie
Quality of life wordt steeds belangrijker als vestigingsfactor voor burgers en ondernemers. Een levendige openbare ruimte met een stedelijke uitstraling heeft daar een uitgesproken positief effect op (2). Aantrekkelijke woonmilieus dichtbij stedelijke voorzieningen in een gezonde leefomgeving scoren hoog. De bewoners wónen niet alleen in de stad, maar maken de stad en zijn de basis voor veel voorzieningen. In een prettige openbare ruimte besteden mensen graag hun tijd. Bijvoorbeeld door te winkelen of door in hun vrije tijd evenementen in te bezoeken. Dit genereert inkomsten voor ondernemers en dat is goed voor onze economie. Openbare ruimte heeft veel invloed op het vestigingsklimaat in een stad: het bepaalt belangrijke factoren zoals bereikbaarheid, parkeergelegenheid, gezelligheid en uitstraling. Dat is belangrijk voor bewoners en bedrijven. Onderzoek (3) wijst uit dat die aantrekkelijkheid leidt tot een hogere grondwaarde. De openbare ruimte draagt bij aan het economisch functioneren van locaties. Den Haag wil echter ook bijzondere bedrijven en internationale instellingen naar de stad halen. Dan moet de kwaliteit van de openbare ruimte bijzonder zijn, zoals in het Beatrixkwartier en in de internationale zone. Gewone bedrijventerreinen zijn gebaat bij een openbare ruimte die vooral functioneel en veilig is. Hier zijn vooral soberheid en doelmatigheid belangrijk.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 9
_De Haagse Markt_
10 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Op andere plekken die belangrijk zijn voor de economie, moet de openbare ruimte op een comfortabele manier een grote groep bezoekers, consumenten en ondernemers kunnen bedienen. Dit geldt vooral voor het centrum, de Haagse markt of Scheveningen.
In de afgelopen periode is het gebruik van de openbare ruimte behoorlijk veranderd; denk maar aan de groei van het aantal terrassen en de toename van evenementen. Voor leisure is de openbare ruimte tegenwoordig van groot belang. De beeldententoonstelling op het Lange Voorhout is hier een goed voorbeeld van, maar ook Life I Live, het bevrijdingsfestival, de optredens op de Pophotspot op de Grote Markt, en natuurlijk Parkpop in het Zuiderpark. Dit is goed voor de stadseconomie en laat zien hoe belangrijk het is dat de openbare ruimte op orde is en aantrekkelijk.
Door de opkomst van nieuwe technologieën zoals wifi, wordt de openbare ruimte belangrijker als ontmoetings- en werkplek. Je spreekt met klanten af op een terras of je neemt je laptop mee naar buiten als het lekker weer is. De nieuwe economie vind je op straat en niet op kantoor!
Voor winkels, bedrijven en voorzieningen in de woonwijken is de openbare ruimte essentieel: een winkelstraat heeft een specifieke functie en inrichting. Bewoners en bezoekers komen daar alleen hun boodschappen doen als de winkelstraat goed te
bereiken is, er voldoende parkeerruimte en ruimte om je fiets te stallen is, en als het er gezellig is.
_(1)_ _Dit blijkt onder andere uit het onderzoek ‘Vitamine G’ van Jolanda_
_Maas. Zij is verbonden aan Nederlands Instituut voor Onderzoek_
_van de Gezondheidszorg_
_(2)_ _Gerard Marlet: De Aantrekkelijke Stad (2010)_
_(3)_ _Groot de H., Marlet G., Teulings C. en Vermeulen W.: Stad en Land_
_(2010)_
_De Grote Markt: sinds de herinrichting een populaire plek in de stad_
2.3 Beleving en identiteit
De openbare ruimte heeft veel invloed op de beleving en waardering van een stad. Dat geldt zeker voor ruimtelijke kenmerken als ligging, bereikbaarheid en de aanwezigheid van groen. Dit zijn overwegingen voor ondernemers, instellingen of burgers om zich ergens te vestigen. Een stad kan zich daarin gunstig van andere steden onderscheiden. Den Haag heeft deze kwaliteiten en moet daar volop gebruik van maken.
Van de vier grote Nederlandse steden is Den Haag met zo’n zestig inwoners per hectare ook de stad met de hoogste dichtheid. Toch voelt de stad groen aan door de ligging aan zee, de duinen op fiets- en loopafstand en het vele groen rondom de stad. Het statige van de historische binnenstad, de bomen langs de lange Haagse lanen, de landgoederen en de natuur van kust en duinen zijn kwaliteiten die de
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 11
stad buitengewoon aantrekkelijk maken voor bewoners, ondernemers en bezoekers. Hieronder wordt die Haagse identiteit op hoofdlijnen beschreven.
_•_ _Internationale stad van vrede en recht_ Den Haag is niet alleen de residentie van het Koninklijk Huis en de zetel van de Nederlandse regering, maar ook de stad waar de wereld aanklopt als er recht gesproken moet worden. De statige allure die hierbij hoort, is zichtbaar in de openbare ruimte, zoals op het Lange Voorhout en de Koekamp. Ook de nieuwe Scheveningse boulevard en het gebied rond het World Forum zullen allure uitstralen. Deze sfeer en uitstraling passen bij het profiel van internationale stad van vrede en recht. Met de vele ambassades en gebouwen voor internationale organisaties en instellingen in de internationale zone is Den Haag het podium voor een wereldwijd publiek. De openbare ruimte moet daar recht aan doen: onze trots moet er vanaf stralen. De Scheveningse bosjes, samen met Zorgvliet, bieden grote kansen voor Den Haag als internationale stad. Het is de verbinding tussen het centrum, de verschillende internationale instellingen en de kust. Dit gebied is nu slecht toegankelijk, hier en daar rommelig en dat terwijl dit het internationale park van Den Haag kan worden.
12 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
_•_ _Groene stad aan zee_ Den Haag is prachtig gelegen aan de kust. Het heeft twee badplaatsen binnen de gemeentegrenzen. Scheveningen biedt volop vertier in de vorm van horeca en evenementen. Kijkduin is een familiebadplaats, voor wie van rust en natuur houdt. Met de nieuwe boulevard krijgt de stad een grootse uitstraling. De plannen voor de Scheveningse haven bieden ruimte aan visserij, recreatie en verblijf. Ook de binnenwateren, de grachten, singels en kanalen van Den Haag, de binnenhavens en waterpartijen bieden kansen. De Nota Binnenwateren (RIS 246304) bevat een uitvoeringsplan voor het vergroten van de gebruiksmogelijkheden van het Haagse water.
_Vlaggenparade World Forum: Den Haag internationale stad_
De landgoederenzone dringt met het Haagse Bos en Park Clingendael diep de stad binnen. In de groene stadsrand met Wassenaar en in de Westlandse Zoom zijn volop sport- en recreatiemogelijkheden. De Hubertustunnel zorgt voor een goede bereikbaarheid met behoud van landschappelijke kwaliteit. Verder heeft de stad vele parken en groengebieden (zoals het Zuiderpark, het Westduinpark en het Haagse Bos), groene pleinen en prachtige bomen. Den Haag is trots op zijn Natura 2000 gebieden: Meijendel & Berkheide, Westduinpark/Wapendal, Solleveld/Kapittelduinen en Ockenburgh en is daar actief in natuurontwikkeling en zorgvuldig beheer. Dit draagt allemaal bij aan het uitgesproken groene karakter en de beleving van de stad.
2.4 Conclusie
Openbare ruimte heeft een belangrijke functie voor het gebruik, de beleving en de ontwikkeling van onze stad. Het geeft de eerste indruk van de stad, het heeft een economische functie en geeft de stad identiteit. Een goede openbare ruimte zorgt voor een aantrekkelijke stad. Voor bewoners, ondernemers, maar ook bezoekers. Den Haag heeft hiervoor veel onderscheidende kwaliteiten, die beter uit de verf kunnen komen. Den Haag wil de bestaande kwaliteiten behouden en waar mogelijk versterken. Dit vraagt ook de komende periode en in de toekomst investeringen.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 13
Den Haag heeft door haar ligging aan zee een kenmerkend stratenpatroon van lange lijnen. Deze l open parallel aan en haaks op de kust. Lange lijnen zijn ontstaan op de strandwallen of oude duinenrijen en op oude verbindingen van de kust naar het binnenland, zoals de Laan van Meerdervoort, de Scheveningseweg en het Verversingskanaal. Een aantal lange lijnen heeft ook de functie van entree van de stad. Bijvoorbeeld het eindpunt van de Utrechtsebaan. Hier zien de meeste automobilisten de stad vaak voor het eerst en krijgen ze hun eerste indruk. Of de openbaar vervoerentree van Scheveningen: het Palaceplein. Deze entrees verdienen duidelijk aandacht. Ze zijn stuk voor stuk rommelig en het beeld wordt gedomineerd door de vele palen, borden en het asfalt en de beperkte hoeveelheid groen. Zo wil Den Haag zich niet aan haar bezoekers presenteren.
_•_ _Historisch centrum_ Den Haag heeft een bijzondere binnenstad met het Binnenhof als regeringscentrum, twee Koninklijke paleizen en de vele historische monumenten. Ook de grachten geven het centrum een bijzonder karakter en bieden mogelijkheden voor waterrecreatie. De openbare ruimte in het historische centrum is sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw sterk verbeterd. Een goed voorbeeld is de transformatie van de Plaats en het Plein, van parkeerterrein tot levendig stadsplein. De binnenstad wordt intensief gebruikt. Daarom is goed onderhoud extra belangrijk. In hoofdstuk 3 meer over de bijzondere openbare ruimte van de Haagse binnenstad.
_De Plaats: tot de jaren ‘90 nog parkeerterrein_ _De Plaats: tegenwoordig een levendig stadsplein_
_Wijkpark Transvaal_
14 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Dit hoofdstuk schetst de voorgeschiedenis van deze kadernota. Het staat stil bij de betekenis van het programma ‘De kern gezond’ en de kadernota 2004. Wat heeft het opgeleverd, wat hebben we ervan geleerd en welke vragen liggen nu op tafel?
3.1 De kern gezond: accenten en effecten
Den Haag is een van de eerste Nederlandse steden die het belang van de openbare ruimte voor de stad heeft onderkend. Dat begon in de jaren tachtig van de vorige eeuw met het programma ‘De kern gezond’. Het centrum stond er destijds slecht voor. Er was veel leegstand, het aantal bezoekers liep terug en particuliere investeringen kwamen nauwelijks voor. ‘De kern gezond’ zorgde voor een investeringsprogramma waarmee de inrichting van de openbare ruimte van de hele binnenstad drastisch werd aangepakt, zoals het Plein, het Lange Voorhout en de Grote Markt. Met succes. De binnenstad heeft een herkenbare uitstraling gekregen door ‘De kern gezond’ De investering in de openbare ruimte was de startmotor voor de economische opleving van de Haagse binnenstad. Ondernemers begonnen het voorbeeld van de gemeente te volgen en investeerden zelf ook in hun panden. Tegelijkertijd werden door de gemeente ook initiatieven ontplooid om de economie te stimuleren en de ondernemers in de binnenstad te organiseren. Na verloop van tijd kwam de Haagse binnenstad weer tot bloei. De
bezoekersaantallen zijn toegenomen. Deze bezoekers besteden geld in de binnenstad. Hun oordeel over de binnenstad is steeds positiever. Het is een visitekaartje om trots op te zijn. ‘De kern gezond’ betekende een nieuwe standaard in het beleid voor de openbare ruimte.
Het succes van ‘De kern gezond’ voor de binnenstad liet zien dat een goed ingerichte openbare ruimte ook bij zou kunnen dragen aan de kwaliteit van de hele stad. Daardoor ging de gemeente ook met nieuwe ogen naar woonwijken kijken. Naast de inrichting van de openbare ruimte kwam er ook meer aandacht voor onderhoud en gebruik van de openbare ruimte. Dit was aanleiding om in 2004 de eerste kadernota openbare ruimte op te stellen.
gebruik
3.2 Kadernota 2004: ‘Ruimte voor Kwaliteit’
De opdracht voor de kadernota 2004 was om een balans te vinden in de openbare ruimte waarin de gebruiks-, belevings- en toekomstwaarden optimaal gewaarborgd zijn. Hiervoor werd een visie op de openbare ruimte ontwikkeld met de volgende uitgangspunten:
- Voor de inrichting: eenvoud, harmonie en ruimte;
- Voor het onderhoud: schoon, heel en veilig;
- Voor het gebruik: functioneel, veelzijdig en flexibel.
De kadernota 2004 bevat niet alleen een nieuwe visie op de openbare ruimte, maar benoemt ook drie kwaliteitsstandaarden voor inrichting en onderhoud:
- _Residentiekwaliteit:_ dit is een genormeerde inrichting voor alle woon- en werkgebieden. Hiermee creëert Den Haag een herkenbare en duurzame kwaliteit die op peil wordt gehouden met passend onderhoud. De ontwerpen kenmerken zich door dienstbaarheid, ingetogenheid en tijdloosheid. Het is het basisniveau voor de stad. Als richtsnoer voor de inrichting en het onderhoud dient het Haags Handboek openbare ruimte.
- _Hofstadkwaliteit:_ dit is een genormeerde wijze van inrichting en onderhoud van de openbare
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 15
Residentiekwaliteit
Het is beschreven in de kadernota 2004 en het Handboek openbare ruimte.
- Trottoir: betontegels 300 x 300, grijs/natuursteensplit.
- Betonbanden, 180/200 x 250, grijs/natuursteensplit.
- Opsluitbanden, 100 x 200, grijs/natuursteensplit.
- Boomkransen, beton 1200 x 1200, grijs/natuursteensplit.
- Rijweg: klinkers Dikformaat in woonstraten, asfalt op hoofdwegen.
- Parkeren: klinkers Dikformaat.
- Afwatering d.m.v. kolken (100%).
- Groen: 60% gazon – 40% heesterbeplanting, jonge bomen.
- Standaard verlichting en straatmeubilair.
In historische wijken, bijvoorbeeld de beschermde stadsgezichten, wordt in plaats van de grijze betontegel de basaltine-tegel gebruikt. Dat zijn ook plekken waar historische verlichting is geplaatst: de Berlagemast of de klassieke Haagse mast.
Hofstadkwaliteit
- Trottoir: klinkers Dikformaat, mangaan.
- Betonbanden, 280/300 x 200, hardsteen kleur.
- Opsluitbanden, 100 x 200, hardsteenkleur.
- Stalen boomkrans.
- Rijweg: klinkers Dikformaat, mangaan.
- Parkeren: klinkers Dikformaat.
- Afwatering d.m.v. kolken (70%) en draingoten (30%).
- Groen: 40% gazon – 60% heesterbeplanting, halfwas bomen.
- Passende verlichting (bijv. historische verlichting) en hogere kwaliteit straatmeubilair.
16 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
_Residentiekwaliteit in de Wesselstraat_
_Hofstadkwaliteit in het Spui_
ruimte in speciaal daarvoor aangewezen gebieden: de binnenstad en delen van Scheveningenkuststrook. Het zijn intensief gebruikte en druk bezochte delen van de stad die gelden als toeristisch en internationaal visitekaartje van Den Haag. De bestrating, het straatmeubilair en het groen moeten aan hoge eisen van uitstraling, functionaliteit en duurzaamheid voldoen. De straten en pleinen met hofstadkwaliteit zijn hoofdzakelijk voetgangersgebieden. De uitgangspunten van ‘De kern gezond’ zijn hierbij leidraad.
- _Maatwerkkwaliteit:_ biedt private partijen de mogelijkheid om samen met de gemeente in een bepaald gebied een bijzondere inrichting te realiseren, bijvoorbeeld in een winkelcentrum of op een bedrijventerrein. Gemeente en private partijen maken in een convenant afspraken over de gewenste inrichting, het onderhoud en de financiering. Het Aegonplein en het Beatrixkwartier zijn daar voorbeelden van. Bij maatwerk is de afgelopen periode echter de voorwaarde van medefinanciering uit beeld geraakt. In de praktijk zijn hierdoor problemen ontstaan doordat er onvoldoende budget voor het beheer is.
Bij de kwaliteitsstandaards hoort een bepaald assortiment straatmeubilair. Dit is vastgelegd in het handboek openbare ruimte. In de loop der tijd is incidenteel afgeweken van het standaardassortiment
en zijn variaties ontstaan. Daarbij zijn bijvoorbeeld in gebieden met residentiekwaliteit ook duurdere materialen gebruikt. Ook zijn op basis van de nota ‘Op Straat Gezet’ (1997) in bepaalde wijken historische lichtmasten geplaatst die afwijken van het standaardassortiment. Dit was een bewuste keuze en betekende een forse kwaliteitsverbetering van de openbare ruimte, passend bij deze historische wijken. Inmiddels is het programma uit de nota ‘Op Straat Gezet’ succesvol afgerond. De historische masten bleken echter zo gewild, dat ze ook in niet-historische wijken zijn toegepast. De historische masten zijn echter wél 2 tot 3 keer zo kostbaar als de standaard mast. Genoeg reden om deze masten alleen te plaatsen in de gebieden uit ‘Op Straat Gezet’. Dit betekent dat de gemeente stopt met het op eigen kosten bijplaatsen van historische lichtmasten.
In de kadernota 2004 en het handboek openbare ruimte zijn ‘inrichting’ en ‘beheer’ helder uitgewerkt. Er staan bijvoorbeeld standaardprofielen, materialisatie en onderhoudsnormen in. Onderhoud is in de kadernota 2004 uitgewerkt door dit te vertalen naar specifieke CROW-normen.
Het aspect ‘gebruik’ is onderbelicht gebleken. In de praktijk ontstaan juist over gebruik van de openbare ruimte discussies. Voor verschillende onderwerpen zijn nota’s vastgesteld voor de hele stad, bijvoorbeeld de nota Spelen in de Stad (RIS: 157604) of de nota Parkeernormen ( RIS: 18157a). In de praktijk
is de ruimte in bestaande wijken vaak te beperkt om aan alle gebruiksnormen te voldoen. Er ontbreekt nog een instrument om de verschillende normen en uitgangspunten voor gebruik, zoals spelen en parkeren, op project niveau te kunnen afwegen. Deze keuzes worden nu vaak in een te laat stadium gemaakt, waardoor het planproces enorm kan vertragen. Dat leidt tot extra kosten. Ook is er het gevaar dat er onduidelijkheid ontstaat bij actieve bewoners en zij stoppen met hun inzet. Dit moet voorkomen worden.
3.2.1. Stand van zaken Vanaf 2000 is in veel wijken de openbare ruimte verbeterd. Er is daarbij gebruik gemaakt van financiering door het Rijk vanuit Grote Stedenbeleid (GSB2 en GSB3) voor verbetering van de basiskwaliteit van de openbare ruimte. Dit is vooral gedaan in de prioriteitswijken die zijn aangewezen in de nota “De Kracht van Den Haag” (RV 260, 1999) en later de nota “Daadkracht van Den Haag “ (RV 169, 2004). Dit zijn de wijken: Valkenboskwartier, Regentessekwartier, Transvaal, Stationsbuurt, randen van de Schilderswijk, Rustenburg-Oostbroek, Den Haag zuidwest en Laak. Met financiële middelen uit het Grote Stedenbeleid is het Programma Ruimtelijke Investeringen gerealiseerd. Vervolgens is gewerkt op basis van het Investeringsprogramma Stedelijke Ontwikkeling. In deze periode is zo meer dan 900.000 m [2] openbare ruimte van een kwaliteitsimpuls voorzien op basis van de normen voor residentiekwaliteit.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 17
Quick-scan Residentiekwaliteit Haagse buurten 2004 Afwijking van de residentiekwaliteit Zeer groot (score 8-12) Groot (score 6-7) Gering (3-5) Hofstadkwaliteit / Residentiekwaliteit in uitvoering Vinex in onderzoek 01 Buurtnummer
18 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Al met al is ongeveer een flink deel van Den Haag op orde gebracht met residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit. Dat kon doordat er ruim 10 jaar lang gebruik gemaakt kon worden van Europese en rijkssubsidies. Jaarlijks werd zo € 10 miljoen in kwaliteitsverbetering van de openbare ruimte geïnvesteerd. Maar nog lang niet de hele stad is op orde en de subsidies zijn er niet meer.
In de Quick Scan Kwaliteit Openbare Ruimte Haagse Buurten uit 2009 (RIS 157594) en het rapport Residentiekwaliteit Dichterbij, is een schatting gemaakt van de verbeteropgave in Haagse buurten. Daarbij is gekeken naar de drie pijlers van een goede openbare ruimte: goede inrichting, goed onderhoud en goede gebruiksmogelijkheden. Van de in totaal 93 onderzochte buurten verdienen 51 buurten extra aandacht. De grootste problemen werden geconstateerd op het vlak van gebruikskwaliteit. Vooral de hoeveelheid -veelal illegaal- geparkeerde auto’s is vaak de oorzaak dat er onvoldoende ruimte voor fietsers en voetgangers is en er weinig speelmogelijkheden voor kinderen zijn. Het probleem is dus niet alleen het afwijken van de inrichting en het onderhoudsniveau. Ook de gebruiksmogelijkheden voldoen vaak niet aan de eisen van de huidige tijd. Met het programma P2500 is de gemeente gestart met de aanpak van de parkeer- overlast. Overigens zijn bij de Quick scan de buurten in Wateringse Veld en Leidschenveen-Ypenburg buiten beschouwing gelaten, omdat deze wijken pas in de
jaren ’90 zijn aangelegd en deels nog in ontwikkeling zijn.
De kaart ‘Residentiekwaliteit Haagse buurten, ontwikkelingen periode 2004-2010’ laat zien waar residentiekwaliteit is gerealiseerd of is gestart met de uitvoering hiervan. De kaart ‘Quick-scan residentiekwaliteit Haagse buurten 2004’ toont de afwijking van residentiekwaliteit van toen.
3. 3 Conclusies
Den Haag heeft in de afgelopen decennia zowel in de binnenstad als in de woongebieden flink geïnvesteerd in de kwaliteit van de openbare ruimte. De kadernota 2004 is een belangrijke stap geweest naar een goede inrichting en goed beheer van de openbare ruimte. De introductie van de begrippen residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit heeft tot verbetering en meer samenhang in de openbare ruimte geleid. Daarom houden we die begrippen vast. Toch zijn er redenen het openbare ruimte beleid aan te scherpen.
De afgelopen 10 jaar is de openbare ruimte in een deel van de woonwijken in hoog tempo aangepakt. Het Rijk heeft daar financieel flink aan bijgedragen. Maar nog lang niet de hele stad is op het beoogde kwaliteitsniveau. Nu de bijdragen van het Rijk zijn weggevallen, zal er naar andere wegen gezocht moeten worden om toch het beoogde kwaliteitsniveau te kunnen realiseren. De gemeente, bewoners,
ondernemers en ontwikkelaars hebben hierin een gezamenlijke verantwoordelijkheid.
Ook in de huidige economische situatie wil de gemeente zich sterk blijven maken voor het toepassen van de basisniveaus residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit. Afwijkende materialen en bijzonder straatmeubilair, zoals historische verlichting, zijn kostbaarder. Dit kan niet in financieel krappe tijden. Daarom gaan we terug naar de basis, naar de kenmerken van residentiekwaliteit uit de kadernota 2004: dienstbaar, ingetogen en tijdloos. Voor het aspect ‘dienstbaar’ is het nodig dat per project een gedegen afweging over de gewenste gebruiksvormen van de openbare ruimte wordt gemaakt.
Er moeten scherpe keuzes gemaakt worden. De kadernota 2004 biedt onvoldoende handvatten om deze keuzes te maken. Er is meer inzicht nodig in de mogelijke opbrengsten van de openbare ruimte. Verder moet de gemeente op zoek naar partners die in de toekomst met ons de openbare ruimte verder willen ontwikkelen. Want dat is nog een belangrijke reden waarom de kadernota 2004 aanscherping verdient: de wereld is veranderd. Maatschappelijke en economische ontwikkelingen dwingen de gemeente na te denken over een nieuwe rol waar andere partijen meer ruimte kunnen innemen.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 19
_Scheveningen haven: allure en potentie_
20 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Sinds het vaststellen van de kadernota openbare ruimte 2004 is er veel veranderd. Deze veranderingen hebben invloed op de stad en op de toekomst van de openbare ruimte. Dit hoofdstuk beschrijft actuele ontwikkelingen.
4. 1 Effecten van de economische crisis
4.1.1 Minder financiële middelen De financiële context waarbinnen gewerkt wordt aan de openbare ruimte is veranderd. Als gevolg van de economische crisis komen projectontwikkelingen nu moeizaam op gang of zijn stilgelegd. Daardoor komt er uit die hoek geen geld meer beschikbaar voor de openbare ruimte. Dit terwijl we hiervoor hebben gezien dat een goede openbare ruimte randvoorwaardelijk is voor de economie, het kan ons juist helpen om particuliere investeringen en bestedingen aan te trekken. Een tweede bron van inkomsten is ook opgedroogd. Tot voor kort werden vele investeringen in de openbare ruimte vooral gefinancierd uit herontwikkeling en subsidies van hogere overheden. Residentie- en hofstadkwaliteit werd grotendeels betaald met Europese en rijkssubsidies. Dat was de afgelopen tien jaar circa 10 miljoen euro per jaar. Daarmee hebben we de stad beter en mooier kunnen maken. Maar nu moeten Europa en het rijk bezuinigen. De subsidies zijn er niet meer. Hierdoor, en door de stilvallende projectontwikkeling, staan de gemeentelijke financiën onder druk. Het ziet ernaar uit dat
de financiële positie van de gemeente voorlopig niet zal terugkeren naar het niveau van voor de economische recessie. De gemeente moet kritisch kijken hoe de beperkte middelen worden ingezet en onderzoeken waar winst valt te halen, zodat we kunnen blijven werken aan een goede openbare ruimte voor de stad.
4.1.2 Werk met werk maken De gemeente is eindverantwoordelijk voor de inrichting en het beheer van de openbare ruimte. Iedere dag wordt daaraan gewerkt. Als het riool vervangen moet worden, gaat vaak de hele straat open. Dat geldt ook voor groot onderhoud van een woonstraat. Als we niet opletten doen we het ene jaar de riolering en een paar jaar later een wegherinrichting. Ook komt het voor dat de gemeente zelf net klaar is, maar dat andere partijen de grond ingaan voor bijvoorbeeld vervanging van de waterleiding of de aanleg van glasvezelkabels. Dat geeft veel overlast voor de omwonenden. Gelukkig werkt de gemeente al veel samen door op operationeel niveau programma’s af te stemmen. Zo wordt onder regie van de Dienst Stadsbeheer halfjaarlijks voor ieder stadsdeel de planning van alle werken voor de eerstkomende vier jaren besproken en afgestemd. Het belangrijkste doel hierbij is: werk met werk maken. Dat beperkt de overlast en het bespaart uitvoeringskosten. De afstemming vindt plaats op grond van de werken die zijn ingevoerd in de database Mijn Haagse Werken (voorheen: PRIOR). Deze afstemming leidt niet alleen tot besparing en
beperking van overlast, maar door slim werk met werk te maken wordt voor een deel van de werken al residentiekwaliteit gerealiseerd. Dit geldt bijvoorbeeld voor een derde deel van het rioleringswerk. Met Mijn Haagse Werkzaamheden is een groot deel van al het werk in beeld, maar nog niet alles. Bovendien zijn die programma’s nog niet gekoppeld aan de kansen en opgaven van de stad. Het is nodig de programma’s die nu vooral op operationeel niveau worden afgestemd ook op strategisch niveau af te stemmen, zoals in de Quick Scan Openbare ruimte Haagse Buurten is bepleit.
Met het combineren van werkzaamheden wordt de overlast zo beperkt mogelijk gehouden. Ook bespaart het geld omdat sommige werkzaamheden dan niet dubbel worden gedaan. Om het gewenste kwaliteitsniveau te behalen is wel extra geld nodig. Dat komt, omdat bijvoorbeeld bij rioleringswerkzaamheden bestaande budgetten erop gebaseerd zijn dat een straat op hetzelfde niveau wordt terug
_Slimme afstemming: de straat gaat maar één keer open_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 21
gelegd. En dat is ontoereikend voor realisatie van residentiekwaliteit. Tot nu toe kon het op residentiekwaliteit brengen door werk met werk te maken, vaak betaald worden uit rijks- en Europese subsidies. Die zijn er niet meer. Daarvoor zijn andere middelen nodig.
4 . 2 Ruimte voor bewoners en bedrijven
Bewoners, maar ook maatschappelijke instellingen en ondernemers, willen meer zeggenschap over hun eigen werk- en leefomgeving. De openbare ruimte is hier een belangrijk onderdeel van. Mensen willen meepraten over de inrichting van hun straat en buurt. Met enige regelmaat krijgt de gemeente initiatieven binnen van bewoners en bedrijven of zij iets mogen doen in de openbare ruimte. Hieruit blijkt dat mensen betrokken zijn bij hun leefomgeving. Het past binnen een bredere ontwikkeling in de maatschappij waarbij iedereen een steentje bijdraagt. Deze ontwikkeling wil de gemeente verder stimuleren. Dit betekent ruimte bieden aan burgerinitiatieven, samenspraaktrajecten en experimenten met participatieve planvorming. Hier is in de afgelopen jaren ook al veel ervaring mee opgedaan (5). Dit vraagt om een andere rol van de gemeente. Een gemeente die samenwerking zoekt en waar kansrijke initiatieven uit de stad faciliteert.
Dat moet ook, want de gemeente kan het niet allemaal zelf doen. Die partners komen soms vanzelf, maar niet altijd: dan gaat de gemeente er actief naar op zoek. Het inzicht in wat de opbrengsten van een goede openbare ruimte kunnen zijn, helpt om partners te zoeken en te overtuigen van hun belang in een coproductie. Samenwerken kan zowel bij inrichting als bij beheer. Rond beheer is er al samenwerking op enkele locaties in de stad, bijvoorbeeld op het bedrijventerrein Forepark, met buurtinterventieteams, buurtvaders of BIZovereenkomsten (6). Ook bij de inrichting wil de gemeente steeds vaker een faciliterende partij zijn, die in samenwerking met de betrokkenen resultaten bereikt. Wanneer projecten een uitstraling naar de hele stad hebben, ligt een meer regisserende rol voor de hand. In die gevallen zoekt de gemeentepartners voor samenwerking en coördinatie.
4.3 Conclusies
De financiële veranderingen dwingen de gemeente ontwikkelingen te faseren, projecten te prioriteren en daarin scherpe keuzes te maken. Maar openbare ruimte is belangrijk, het is één van de prioriteiten van dit college. Om als stad aantrekkelijk te blijven zijn bewuste investeringen in de openbare ruimte nodig. Efficiënt werken is belangrijker dan ooit te voren: de gemeente moet consequent werk-metwerk maken. De gemeente zet sterk in op de eigen verantwoordelijkheid van burgers en bedrijven. De gemeente moet in de huidige financiële situatie
daarvoor actief op zoek gaan naar nieuwe partners en allianties. Dit gegeven én de blijvende beperkte financiële middelen vragen om een meer faciliterende rol van de gemeente.
_(5)_ _Zie ook de inspraak- en samenspraakverordening_
_(6)_ _BIZ staat voor bedrijveninvesteringszone en werd toegepast bij_
_winkelstraten en bedrijventerreinen. BIZ is nog in de experimentele_
_fase. Den Haag heeft hier goede ervaringen mee. Sinds dit jaar kun-_
_nen er geen nieuwe BIZ-overeenkomsten worden afgesloten, omdat_
_het experiment niet is voortgezet en er nog geen alternatief voor in_
_de plaats is gekomen. In de toekomst wil de gemeente Den Haag op_
_andere maar vergelijkbare wijze afspraken maken met ondernemers-_
_verenigingen in de gebieden_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 23
_Het Spuiplein_
24 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Den Haag kent een traditie met haar toonaangevende openbare ruimtebeleid. Hoofdstuk 2 heeft laten zien dat dit terecht is, openbare ruimte is belangrijk voor de stad. Het maakt de stad leefbaar en zorgt voor een eigen identiteit. De openbare ruimte kan het verschil maken tussen een ‘gewone’ stad en een ‘bijzondere’ stad. De terugblik op de vorige kadernota in hoofdstuk 3 heeft ons laten zien dat de basisniveaus residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit goed zijn. Ondanks de vele investeringen van de afgelopen jaren zien we dat nog niet de hele stad op het gewenste kwaliteitsniveau is. Dit terwijl goede openbare ruimte van essentieel belang is voor het functioneren van de stad en haar economie. Hoofdstuk 4 heeft laten zien dat de wereld om ons heen veranderd is. Er is geen subsidiegeld voor stedelijke vernieuwing meer beschikbaar voor investeringen in de openbare ruimte. Ook is er een trend dat bewoners en bedrijven steeds meer invloed willen hebben op hun eigen leef- en werkomgeving. Voor de Haagse openbare ruimte is een verdere aanscherping van het huidige beleid nodig om met de veranderende omstandigheden om te gaan. We doen dit aan de hand van drie thema’s:
_Het verschil maken:_ Den Haag heeft verschillende plekken waar openbare ruimte de drie belangrijke onderscheidende karakters van Den Haag kan versterken: de internationale stad van vrede en recht, groene stad aan zee en het aantrekkelijke centrum. Deze plekken krijgen bijzondere aandacht doordat we daar nu gericht investeren. Deze gebieden krij
gen ook in de toekomst voorrang wanneer er kansen zijn om projecten te realiseren. Daarmee blijft Den Haag zich onderscheiden van andere steden zodat een ieder graag naar onze stad komt. Of dit nu toekomstige bewoners, bedrijven en instellingen zijn of toeristen.
_De basis op orde:_ het uitgangspunt voor de woonen werkgebieden. Bewoners en bedrijven mogen verwachten dat de basis functioneert: de kwaliteit moet goed en gebruiksvriendelijk zijn. In tijden van bezuinigingen wordt nog kritischer gekeken wat de basiseisen zijn en hoe we de beschikbare ruimte voor zoveel mogelijk doeleinden kunnen gebruiken.
_Samenwerken:_ de verminderde financiële middelen zorgen ervoor dat de gemeente nog bewuster met het schaarse geld om moet gaan. Het geld om de basis op orde te krijgen moet efficiënt ingezet worden. Dit doen we door werk-met-werk te maken: residentiekwaliteit wordt alleen aangelegd als de schop toch al voor iets anders de grond in gaat. Door nog vaker coproducties aan te gaan met bewoners en bedrijven kunnen we extra’s realiseren boven op de basis.
5.1 Het verschil maken
Den Haag wil zich onderscheiden van andere steden zodat bewoners, bezoekers en bedrijven hier graag blijven of naar toe komen. De Haagse openbare ruimte biedt hiervoor volop kansen. Het Binnenhof en de boulevard van Scheveningen zijn uniek voor Den Haag en kent iedereen. Met openbare ruimte wordt ingezet op drie belangrijke onderscheidende karakters van Den Haag:
- Internationale stad van vrede en recht
- Groene stad aan zee
- Sterk centrum
Projecten die hieraan bijdragen verdienen extra aandacht en een bijzondere investering. Hier wordt actief geïnvesteerd met als doel het verbeteren van de uitstraling en aantrekkelijkheid van Den Haag.
_Carnegieplein: huidig aanzicht op het Vredespaleis_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 25
26 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
5.1.1 Internationale stad van vrede en recht Als internationale stad van vrede en recht zijn de ogen van de wereld regelmatig op Den Haag gericht. De locaties waar de internationale pers de stad aan de wereld toont, bepalen het imago in binnen- en buitenland en moeten er dus goed uitzien. Dat geldt voor de omgeving van het Vredespaleis (Carnegieplein) en het World Forum. Deze bijzondere plekken worden daarom opnieuw ingericht. Daarnaast zijn en komen er enkele bijzondere gebouwen die internationale instellingen huisvesten. Die instellingen en hun omgeving verdienen nu en in de toekomst extra aandacht.
Ook buiten de camera’s van de internationale pers draagt de openbare ruimte bij aan de beeldvorming van de stad. In gebieden waar internationale bedrijven en instellingen zijn gevestigd en in wijken waar veel expats wonen, zorgt juist de kwaliteit van de openbare ruimte ervoor zij vrienden en familie vertellen dat Den Haag een fijne stad is. Door die mond-op-mond reclame zal Den Haag eerder als reisbestemming naar voren komen. Een grote kans is het groen in de internationale zone: de Scheveningse Bosjes, Westbroekpark en Zorgvliet. Door die groengebieden beter bruikbaar en toegankelijk te maken wordt er een “plek” gemaakt die aantrekkelijk is als woon- en werkomgeving en als icoon kan dienen voor het internationale vestigingsklimaat van de stad. Een écht internationaal park, met internationale allure. Betrokkenheid van bewoners en de internationale gemeenschap mag daarbij niet ontbreken.
5.1.2 Groene stad aan zee Den Haag ligt als enige van de vier grote Nederlandse steden aan zee. Dit wordt gewaardeerd door bewoners en trekt bezoekers. Hetzelfde geldt voor het groene karakter van Den Haag. Vanuit het Centraal Station loop je rechtstreeks het groen van de Koekamp en het Haagse Bos in, een unicum.
De laatste jaren hebben we het imago van groene stad aan zee versterkt en uitgedragen. Door de investeringen in de boulevard van Scheveningen en het opknappen van het Westduinpark. Maar ook door de intensieve programma’s om meer bomen in Den Haag te planten en het wijk- en buurtgroen op te knappen. We blijven investeren in dit bijzondere karakter. Er zal fors worden geïnvesteerd in de positie van Scheveningen-haven als krachtig maritiem en toeristisch gebied. Ook de afronding van de boulevard zal een forse impuls geven. Daarmee wordt de positie van Den Haag aan zee versterkt.
De beleving van de kust wordt sterker wanneer bewoners en bezoekers op een prettige manier bij die kust kunnen komen. Daarvoor moeten de routes vanuit de stad met de kust worden verbeterd. Daarvoor bieden de voor Den Haag zo kenmerkende lanen een goede kans. Ook écht Haags zijn de parken en landgoederen in de stad. Investeren in een internationaal park zoals in de vorige paragraaf is aangehaald, zou drie effecten kunnen hebben: het groene karakter van de stad wordt versterkt, de verbinding tussen kust en centrum wordt beter en
de internationale zone wordt aantrekkelijker. Door ook andere routes die de stad met de kust verbinden een groen karakter te geven, wordt het groene karakter nog meer versterkt. De kansen hiervoor zijn veelvuldig: de fietsroute langs lijn 11 en het Verversingskanaal en de route van de Rotterdamse baan, via lijn 9 en de Parklaan naar Scheveningen. Om over de hele lengte een herkenbaar (groen) karakter te krijgen, moet er een gelijk profiel voor de hele lijn zijn. Dit is lastig te realiseren. Omdat de lijnen zo lang zijn, kunnen ze niet in één keer op de schop gaan. Nu wordt per project een ontwerp gemaakt, elk op basis van verschillende uit
_Recreëren in het Westduinpark_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 27
gangspunten. Hiermee missen we een kans. Daarom wordt voor deze routes een integraal ontwerp voor de hele route gemaakt, dat in deelprojecten uitgevoerd kan worden.
Behalve de verbindingen zegt de eerste indruk vaak alles: de Utrechtse baan, entree van de stad voor de automobilist, ligt in het groen, maar wordt niet zo ervaren. De ov-entree Palaceplein ligt vlak achter de kust. Toch ervaar je de kust niet. Deze entrees worden opgeknapt zodat ze passen bij groene stad aan zee.
5.1.3 Sterk centrum De openbare ruimte kan alle facetten van de stadseconomie stimuleren. Van de inrichting van winkelstraten of bedrijventerreinen, locaties voor leisure en horeca, tot de bevordering van werkgelegenheid. Economische belangen raken niet alleen de ondernemer: iedere bewoner heeft baat bij een economisch gezonde stad. Daar kun je immers prettig werken, winkelen en uitgaan. Daarom wil de gemeente Den Haag er een schepje bovenop doen om een aantrekkelijke vestigingsstad voor bedrijven te blijven. De historische binnenstad en de stationsgebieden van Hollands Spoor en Den Haag Centraal zijn daar een belangrijke factor in. De stationsgebieden geven veel bezoekers de eerste indruk van de stad. De binnenstad trekt, net als de kust, vele bezoekers. En binnenkort krijgt de binnenstad een nieuwe impuls door de aanpak van de Grote Marktstraat.
28 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
Zowel de herinrichting als de verbinding van de Grote Marktstraat met de Passage zijn belangrijke investeringen. Het succes van ‘De kern gezond’ moet ook voor de lange termijn vastgehouden worden. Daarom geldt dat zodra er werkzaamheden in de binnenstad worden uitgevoerd, de uitgangspunten van dit programma van toepassing zijn.
In het uitvoeringsprogramma voor 2012-2015 worden per thema de projecten voor de komende periode benoemd.
5.2 De basis op orde
De trek naar de stad is niet van vandaag of gisteren. Wereldwijd gaan mensen steeds meer in steden wonen, dichtbij voorzieningen. Waar mensen willen wonen, vestigen zich de bedrijven. Maar mensen willen niet in élke stad wonen. Een belangrijke factor is de ‘quality of life’. Dit zit niet alleen in enkele bijzondere plekken. De dagelijkse woonomgeving is hierbij zeker zo belangrijk. Hierin speelt openbare ruimte een belangrijke rol. Die dient op orde te zijn. De kernwaarden blijven dienstbaar, ingetogen en tijdloos. Dat betekent voor het beheer: schoon, heel en veilig, voor het gebruik: functioneel, veelzijdig en flexibel in gebruik en voor de inrichting: eenvoud, harmonie en ruimte. Aan deze kernwaarden houdt de gemeente vast. Bereikbaarheid is bijzonder belangrijk voor het netwerk van hoofdroutes voor de hulpdiensten.
Diezelfde openbare ruimte moet ook sociaal en gezond zijn en economische doelen ondersteunen. De Haagse openbare ruimte draagt met residentie- en hofstadkwaliteit bij aan de genoemde doelstellingen. Het belang van onderhoud en beheer moet daarbij niet onderschat worden. Dit blijft onze aandacht houden.
5.2.1 Consequent toepassen residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit Residentiekwaliteit als basis is en blijft de ambitie voor de woongebieden en hofstadkwaliteit voor speciaal daarvoor aangewezen gebieden. Dit zorgt voor een kwaliteit die past bij Den Haag. Die kwaliteit blijft de norm, ook als dat betekent dat het langer duurt voordat de hele stad hieraan voldoet. Het is belangrijk dat de niveaus worden toegepast zoals bedoeld. Residentiekwaliteit als basis, met basismaterialen. Hofstadkwaliteit voor gebieden waar veel bezoekers komen.
_Residentiekwaliteit terug naar de basis_ In de afgelopen periode is variatie ontstaan binnen residentiekwaliteit. Een voorbeeld hiervan is de historische verlichting: deze is 2 tot 3 keer zo duur in aanschaf en in onderhoud als de basisverlichting. Ook zorgt teveel variatie ervoor dat niet eenduidig is wat met residentiekwaliteit bedoeld wordt. Wanneer we meer met private partijen willen samenwerken is dat wel noodzakelijk (zie 5.3.2). Om die redenen gaat residentiekwaliteit dus terug naar de basis. Voor al het straatmeubilair en materiaal geldt
dat alleen nog de standaarden uit het Handboek openbare ruimte worden gebruikt.
_Hofstadkwaliteit alleen in bijzondere gebieden_ De openbare ruimte in Scheveningen-bad en het centrum zijn in 2004 aangewezen als hofstadkwaliteit. Aanleg en beheer zijn duurder dan bij residentiekwaliteit, maar het resultaat mag er zijn: Den Haag heeft een prachtige binnenstad en straks een boulevard waar we trots op zijn. Nieuwe ontwikkelingen in de stad hebben er toe geleid dat stadsgebieden met als ambitie hofstadkwaliteit zijn toegevoegd. Voor een aantal gebieden is dat ambitieniveau vastgelegd bij de vaststelling van de masterplannen Kijkduin en Scheveningen en de nota van uitgangspunten voor de internationale zone. Deze ambities zijn verwerkt in de kaart ‘Begrenzing hofstadkwaliteit’. Er worden geen nieuwe gebieden aan hofstadkwaliteit toegevoegd.
Met nieuwe ogen naar de stad kijken heeft iets anders in beeld gebracht: in de kadernota 2004 is de grachtenring de grens tussen hofstad- en residentiekwaliteit in het centrum. De wijk Kortenbos en een deel van de Rivierenbuurt liggen binnen de grachtengordel, maar zijn feitelijk gewone woonwijken waar residentiekwaliteit volstaat. Bij de vaststelling van de nieuwe begrenzing van hofstadkwaliteit zijn deze buurten daarom toegevoegd aan de categorie met residentiekwaliteit. De grachten zelf vormen veelal de verbindingen naar het centrum en kennen een bijzonder karakter. Daarom blijven de grachten wel hofstadkwaliteit.
Zie kaart ‘Begrenzing hofstadkwaliteit’
5.2.3 Aandacht voor beheer en goed gebruik De kadernota 2004 beschrijft de samenhang tussen inrichting, onderhoud en gebruik. Goed onderhoud is essentieel. Voldoende financiële middelen zijn daarvoor noodzakelijk. De gemeente heeft hiermee een start gemaakt door in tijden van bezuinigingen structureel extra gelden vrij te maken. Dit is nog niet voldoende om de hele stad op het juiste niveau te onderhouden en beheren. Zie ook nota Beheren op Niveau (RIS 163534).
Dit betekent dat vanaf nu projecten op het kwaliteitsniveau worden aangelegd dat op dat deel van de stad van toepassing is (residentie- of hofstadkwaliteit). Hierdoor leiden deze projecten niet tot hogere beheerkosten. Ook bij coproducties betaalt de gemeente nooit meer dan residentie- of hofstadkwaliteit. Een hoger kwaliteitsniveau in aanleg en beheer zal altijd moeten worden bekostigd door de samenwerkende (private) partij.
Verder betekent het dat bij projecten in de openbare ruimte die afwijken van residentiekwaliteit of bijzondere elementen bevatten, de initiatiefnemer verantwoordelijk is voor het in beeld brengen van de consequenties voor beheer (beheerplan en beheerparagraaf) en verdere besluitvorming over structurele beheermiddelen. Wanneer blijkt dat de structurele beheermiddelen niet beschikbaar
komen, wordt het project op residentiekwaliteit aangelegd, of op een wijze die tot budgetneutrale beheerkosten leidt. Dit wordt uitgewerkt en vastgelegd in het Handboek openbare ruimte van de gemeente Den Haag. Voldoende onderhoud en goed gebruik van de openbare ruimte zijn belangrijk voor de stad. Hiermee blijven gebieden op residentiekwaliteit en het voorkomt ook dat gebieden die dat niet zijn, nog verder gaan afwijken van residentiekwaliteit. ‘Schoon, heel en veilig’ wordt bereikt door als gemeente zorg te dragen voor goed basisonderhoud (schoonmaken en kleine reparaties uitvoeren) en door te handhaven op goed gebruik.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 29
30 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
5.2.4 Gebruiksplan De openbare ruimte biedt ruimte aan allerlei activiteiten, zoals parkeren, fietsen of spelen. Zeker in een stad als Den Haag is de ruimte beperkt en moet de ontwerper zoeken naar de juiste balans om alles een plek te geven. Dat kan alleen als de straat opnieuw wordt ingericht. Die gelegenheid doet zich normaal gesproken maar één of twee keer per eeuw voor. Het spreekt voor zich dat de behoeften van de gebruikers tussentijds veranderen. Er is bijvoorbeeld behoefte aan meer parkeerruimte, omdat steeds meer huishoudens een tweede auto hebben. Of er is behoefte aan meer speelruimte, omdat er meer gezinnen met jonge kinderen zijn gaan wonen. Maar ook de introductie van ondergrondse afvalcontainers zorgt voor een ander ruimtegebruik. Meestal is er onvoldoende ruimte om aan alle nieuwe activiteiten plaats te bieden en dan moeten er keuzes worden gemaakt. Op projectniveau moet dus een afweging gemaakt worden tussen verschillende eerder bestuurlijk vastgestelde ambities. In hoofdstuk 3 is geconstateerd dat hiervoor nog geen instrument is. Daarom wordt dit nu vaak pas tijdens het ontwerpproces gedaan. Dat is te laat. Deze afweging moet aan het begin van het project worden gemaakt, zodat de projectspecifieke kaders vroeg duidelijk zijn. Net zoals nu bijvoorbeeld de financiële kaders worden vastgesteld in de Nota van Uitgangspunten. In deze nota wordt vanaf nu ook het ‘gebruiksplan’ opgenomen. Hier worden de gewenste gebruiksmogelijkheden voor het project geprioriteerd. De gemeente ge
bruikt hiervoor verschillende plannen die al eerder zijn vastgesteld, zoals beleidsnota’s en stadsdeelplannen. Ook wordt rekening gehouden met de wensen van bewoners en andere betrokkenen. Hierdoor wordt vooraf bepaald wat voor de betreffende straat of buurt de juiste balans is. Dit geeft de ontwerper en de gebruikers duidelijkheid over de functies voor die straat of buurt. De Nota van Uitgangspunten wordt, zoals nu ook gebeurt, bestuurlijk vastgesteld.
5.2.5 Ruimtegebruik Den Haag heeft gekozen voor binnenstedelijke verdichting. Mede daardoor neemt de gebruiksdruk op bepaalde plaatsen in de stad toe, bijvoorbeeld in de openbare ruimte. De gemeente blijft ervoor zorgen dat in de drukke stad voldoende openbare ruimte beschikbaar blijft. Deze kadernota kiest daarvoor de volgende uitgangspunten:
- _Ruimte is multifunctioneel en flexibel_
_• Ruimte is toegankelijk_
_• Tijdelijk gebruik stimuleren_
_• Ruimte creëren door op te ruimen_
_Ruimte is multifunctioneel en flexibel_ De openbare ruimte kan beter worden benut. Veel ruimten hebben nu maar één functie, zoals speelplaatsen, schoolpleinen, sportvelden en volkstuincomplexen, maar ook parkeerplaatsen. Daar kun je veel meer mee doen. Denk bijvoorbeeld aan het houden van een wekelijkse markt of waterberging bij hevige regenval. Als ruimte flexibel wordt inge
zet en meerdere functies krijgt, ontstaat een dicht netwerk van aantrekkelijke buitenruimtes. Juist deze meervoudigheid verleent de stad een sociaal en aantrekkelijk karakter. Daarom is multifunctionaliteit en flexibel gebruik uitgangspunt bij (her)inrichtingen.
_Ruimte is toegankelijk_ De openbare ruimte moet daadwerkelijk gebruikt kunnen worden. Dat betekent allereerst dat deze goed toegankelijk en bereikbaar is, maar ook dat ruimte zoveel mogelijk opengesteld wordt. Sportterreinen, binnenterreinen van woonblokken, daken van gebouwen kunnen functioneren als openbare ruimte als ze (gedeeltelijk) toegankelijk zijn. Hier liggen in Den Haag nog kansen, zoals park Zorgvliet. Hoewel het middenin Den Haag ligt, is het alleen toegankelijk met een jaarkaart. Dit belemmert mensen om gebruik te maken van dit mooie gebied. Maar ook schoolpleinen zijn vaak buiten schooltijd afgesloten, terwijl ze in wijken met weinig speellocaties zeer waardevol kunnen zijn. Zeker als ze wat groener worden ingericht. Dit wil niet zeggen dat álle openbare ruimte 24/7 permanent en volledig openbaar moeten zijn. Soms weegt veiligheid zwaarder. Een voorbeeld daarvan is afsluiting van het Oranjeplein tussen zonsondergang en zonsopkomst. Dit voorkomt overlast en vandalisme. De gemeente geeft het goede voorbeeld door eigen terreinen vaker en beter toegankelijk te maken. Dat heeft uiteraard (financiële) consequenties voor be
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 31
heer en onderhoud en voor toezicht en handhaving. Ook de toegankelijkheid en bruikbaarheid van onze grachten en watergangen wordt verbeterd (zie nota Binnenwater RIS 246304). Daarnaast benadert de gemeente ook andere partijen om dit voorbeeld te volgen, zodat zoveel mogelijk ruimte beschikbaar is voor de Hagenaars.
_Tijdelijk gebruik stimuleren_ Door de verminderde bouwproductie blijven terreinen langer braak liggen. Deze locaties zijn vaak geschikt voor tijdelijke functies. Voor opgroeiende kinderen maakt het een groot verschil als ze op een trapveldje kunnen spelen, of in contact komen met de natuur in een stadstuintje dat de ouders hebben aangelegd. Ook dat is een vorm van flexibel gebruik. Wanneer bewoners of ondernemers een goed idee hebben om een braakliggend terrein tijdelijk te gebruiken, wordt hieraan meegewerkt. Zie Strategie tijdelijk gebruik braakliggende terreinen (RIS: 180817).
_Ruimte creëren door op te ruimen_ De openbare ruimte is bestemd voor functies met een gemeenschappelijk doel. Maar de ruimte wordt ook gebruikt voor transformatorhuisjes, bedrijfsmatig parkeren en allerlei objecten zonder maatschappelijk doel. Maar vooral de overdaad aan paaltjes, borden, reclamezuilen en andere obstakels beperken het gebruik en zorgen voor hogere beheerkosten. Bovendien wordt de openbare ruimte daardoor minder toegankelijk voor de hulpdiensten
32 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
en mensen met een beperking. Objecten die geen toegevoegde waarde hebben voor de stad worden verwijderd.
5.2.6 Haagse wijkaanpak De Haagse krachtwijken hebben bijzondere aandacht in de stad. Het streven is om in al deze wijken residentiekwaliteit te realiseren. De Quick Scan openbare ruimte (RIS 157594) toont aan dat juist deze wijken een grote of zeer grote afwijking van de vastgestelde basiskwaliteit hebben. Een deel daarvan is inmiddels aangepakt, zoals TransvaalkwartierNoord en Transvaalkwartier-Zuid (zie ook kaart ‘Residentiekwaliteit Haagse buurten, ontwikkelingen 2004-2010, blz. 18). De Schilderswijk is echter nog een groot aandachtspunt. De Schilderswijk is de dichtstbevolkte wijk van Den Haag, waardoor de openbare ruimte zeer intensief wordt gebruikt. Daar is het dus nog belangrijker dat de openbare ruimte op orde is. Eén van de 5 pijlers in de tweede fase van de Haagse krachtwijkenaanpak is ‘Leefbaar wonen in de Schilderswijk”. Daarbinnen is een apart traject voor openbare ruimte, waarvoor in 2012 en 2013 een totaalbedrag van € 3.320.000,= is opgenomen in de begroting. Dit wordt volgens plan uitgevoerd binnen de krachtwijkenaanpak.
In de andere krachtwijken zijn de verschillen ten opzichte van de rest van Den Haag minder groot. De openbare ruimte in die wijken wordt dus volgens dezelfde wijze aangepakt als de rest van de
buurten en wijken in Den Haag. De ervaringen van de afgelopen periode laten zien dat coproducties met bewoners hier kansrijk zijn. In Transvaal bijvoorbeeld, is het project ‘Haagse Hopjes’ ontstaan op initiatief van de bewonersorganisatie. Bijna 20 jaar later is dat nog steeds een succes dat ook elders in stad wordt toegepast. Ook het wijkpark Transvaal kon alleen worden wat het is geworden, door de betrokkenheid en inzet van bewoners uit de wijk. Ook in andere krachtwijken zijn voorbeelden van geslaagde (duurzame) coproducties: buurtvaders, buurtintenventieteams of Cruyff-courts. Deze ervaringen zijn aanleiding om ook in de toekomst de bewoners van de krachtwijken actief te betrekken bij projecten in de openbare ruimte.
5.3 Samenwerken
Een goede openbare ruimte is in ieders belang. Daarom verwacht de gemeente in de toekomst meer te gaan samenwerken met private partijen die ook baat hebben bij goede openbare ruimte. Dat past bij een maatschappelijk veld waar private partijen meer zeggenschap over de openbare ruimte claimen. Maar de gemeente heeft ook geen andere keus: er is gewoonweg minder geld te besteden. De veranderingen maken dat we beter samen moeten werken Den Haag zet zich in om intern de gemeentelijke werkzaamheden optimaal af te stemmen. Daarnaast zoekt de gemeente naar externe partijen die willen investeren in de openbare ruimte. Er komt meer
ruimte voor coproducties. Als burgers of ondernemers een initiatief nemen voor een project in de openbare ruimte én daaraan bijdragen (in geld of door andere inzet), krijgen die initiatieven voorrang.
5.3.1 Werk-met-werk maken Jaarlijks worden vele werkzaamheden in de openbare ruimte uitgevoerd door de gemeente en nutsbedrijven. Te denken valt aan onderhoud en vervanging van riolering, kabels en leidingen of wegen, het plaatsen van ondergrondse containers of het realiseren van extra parkeerplaatsen. Voor al deze projecten gaat de straat open en weer dicht. Binnen de verschillende projecten is vaak alleen geld beschikbaar om de straat weer met dezelfde materialen en dezelfde inrichting dicht te straten. De straat ziet er na afronding van het project dus (bijna) hetzelfde uit als voor de werkzaamheden. Er is op dat moment geen residentiekwaliteit aangelegd. Om de overlast voor bewoners en ondernemers te beperken en (kosten)efficiënt te werken, werd in het verleden ook al ingezet op het combineren van werkzaamheden (het werk-met-werk maken). Zo werden bijvoorbeeld de subsidiegelden ISV vooral ingezet in gebieden waar al gewerkt werd, om de straten op te waarderen naar residentiekwaliteit. Het logische uitgangspunt daarbij was dat het aanleggen van residentiekwaliteit gelijktijdig met andere werkzaamheden goedkoper is, dan wanneer dit later apart wordt gedaan. Om enig inzicht te hebben in de mate waarin er
kostenvoordeel optreedt, is op basis van de praktijk een berekening gemaakt. Wanneer in een gemiddelde woonstraat, die nog niet op residentiekwaliteit is, de riolering wordt vervangen, dan wordt in de huidige budgetten alleen rekening gehouden met het herstraten met dezelfde materialen en inrichting. Bij een gemiddelde straat gaat het dan om een budget van ca. € 80 per m [2]. Wanneer dezelfde straat later en separaat op residentiekwaliteit wordt gebracht, dan is op dat moment een additionele investering nodig van gemiddeld € 100 per m [2.] Wanneer wèl tegelijkertijd met de vervanging van het riool residentiekwaliteit wordt aangelegd, is echter gemiddeld circa € 65 per m [2] extra benodigd. De additionele kosten van het gelijktijdig aanleggen van residentiekwaliteit met andere werkzaamheden zijn daarmee ca. 35% lager dan het later en afzonderlijk te doen. Het niet gelijktijdig aanleggen van residentiekwaliteit is dus een zeer inefficiënte manier van werken, die leidt tot hoge meerkosten en meer overlast voor bewoners en ondernemers. Of anders gesteld, met minder budget kan een groter deel van de stad op orde worden gebracht. Op basis van het huidig gemeentelijke rioolprogramma wordt jaarlijks 15 kilometer riool vervangen, waarmee een budget van € 15 mln. is gemoeid. Dat zijn 15 kilometers met kansen om de openbare ruimte op efficiënte wijze op residentiekwaliteit te brengen. Daarnaast zijn er meer gemeentelijke (onderhouds)programma’s en private investeringen in de openbare ruimte dan alleen riolering. Denk bijvoorbeeld aan het reguliere groot wegonderhoud,
het P2500 programma etc. Ook bij dit soort projecten kan een kostenvoordeel gehaald worden, door meteen residentiekwaliteit aan te brengen. Wanneer meerdere projecten gecombineerd kunnen worden (bijvoorbeeld rioolvervanging met de realisatie van parkeerplaatsen), kan het voordeel nog verder oplopen. Deze benadering verdient, zeker in tijden van economische tegenwind, een verdere uitwerking. Op die manier kan de stad met een robuust programma op een hoger niveau worden gebracht. Er is dan wel inzicht nodig in de samenhang van alle projecten en een becijfering van het benodigde budget om, daar waar de spade de grond al in gaat, tegelijkertijd residentiekwaliteit aan te brengen. Dit onderzoek gaan we doen.
5.3.2 Coproducties Door de economische crisis is het gemeentelijke budget voor investeringen in de openbare ruimte behoorlijk gekrompen (zie 4.1). Een reden voor
_Turfmarkt: groen en terrassen bepalen de sfeer_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 33
_De Beatrixlaan: OR in coproductie_
de gemeente om zelf alleen nog op het niveau van residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit te investeren en extra inversteringen alleen nog samen met anderen te doen: coproducties. Van minstens even groot belang is de trend dat bewoners en bedrijven meer invloed willen hebben op hun woonomgeving, waaronder openbare ruimte (zie 4.2). Dat mensen betrokken zijn bij hun woonomgeving betekent namelijk ook dat mensen zich binden en medeverantwoordelijkheid voelen. En dat is een voorwaarde voor nieuwe coproducties. Daarnaast zorgt dit vaak voor meer sociale contacten in de buurt, een positieve ontwikkeling. Zowel de economische situatie als de wens van bewoners om betrokken te zijn bij hun leefomgeving zijn aanleiding om als gemeente meer coproducties aan te gaan in de openbare ruimte en dit actief te stimuleren.
Coproductie kan op verschillende manieren. Het kan gaan om kleine buurtinitiatieven van burgers tot de ontwikkeling van nieuwe buurten door ontwikkelaars of corporaties. De gemeente speelt hierin verschillende rollen: die van faciliterende partij die bijvoorbeeld de juiste vergunningen verleent en kennis beschikbaar stelt, of als actieve partij die anderen benadert om gezamenlijk tot een beter resultaat te komen. Beheer leent zich ook voor een samenwerking met bewoners en bedrijven. We onderscheiden drie soorten coproducties:
_• Coproducties met bewoners_
_• Coproducties met ondernemers_
_• Coproducties met ontwikkelaars/beleggers/corporaties_
_Coproducties met bewoners_ De ene buurt is actiever dan de andere; denk aan de organisatie van straatfeesten, het samen de straat vegen na oud en nieuw of de inrichting van geveltuintjes. Het komt regelmatig voor dat buurten meer invloed willen hebben in de openbare ruimte. Doorgaans gaat het om heel eenvoudige (onderhoudsarme) aanpassingen. Bijvoorbeeld om net een andere inrichting van de speelplek of een extra afvalbak. Waar mogelijk werkt de gemeente daaraan mee. Dit mag echter niet leiden tot een afwijking van residentiekwaliteit, in inrichting of beheer. Is dit wel het geval, dan vraagt de gemeente een bijdrage van de bewoners. Een recent voorbeeld daarvan is het Nassauplein waar de bewoners en bedrijven hebben bijgedragen aan het plaatsen van historische straatverlichting. Maar het kan ook doordat bewoners het onderhoud van dat speciale stukje groen overnemen, zelf extra vegen of een bank opknappen. Het hoeft dus niet per definitie een financiële bijdrage te zijn: handjes kan ook! Per initiatief worden hierover afspraken gemaakt. Voorwaarden zijn wel dat de continuïteit geborgd is, dat het initiatief goed te beheren is en dat de openbare ruimte zijn maatschappelijke, openbare functie behoudt. ‘Coproductie’ wil niet zeggen dat alles overal zomaar kan. Bijvoorbeeld in buurten met beschermd stadsgezicht of straten waar veel bezoekers komen, zal niet alles mogelijk zijn. Een ieder zal begrijpen dat op een historische en beeldbepalende plek als het Lange Voorhout niet zomaar een moderne bloembak geplaatst kan worden. Dan weegt het
algemeen belang zwaarder dan het individuele belang. Om iedereen hierover duidelijk te informeren, wordt er een kaart gemaakt met de spelregels per buurt. Die kaart maakt duidelijk wat er in een straat of buurt mogelijk is en waar bewoners rekening mee moeten houden.
Kleinschalig opdrachtgeverschap biedt bijzondere mogelijkheden voor coproducties met de toekomstige bewoners. Bij kleinschalig opdrachtgeverschap wordt door de toekomstige bewoners een woning ontwikkeld of opgeknapt. Een andere variant is ontwikkeling van een woonlocatie door een groep toekomstige bewoners. Zeker bij dit type initiatieven zijn mogelijkheden om al in een vroeg stadium gezamenlijk te kijken hoe bijzondere openbare ruimte aan kan sluiten bij het ontwerp en de gebruikswensen van de bewoners. Ook hierbij is residentiekwaliteit uitgangspunt.
_Coproducties met ondernemers_ De gemeente ontvangt vaak verzoeken van ondernemersverenigingen of de inrichting van een winkelstraat of bedrijventerreinen nét op een hoger niveau kan. Een van de belangrijkste ambities voor de openbare ruimte is dat deze bijdraagt aan de stadseconomie. Daarom stimuleert de gemeente initiatieven van ondernemers, bijvoorbeeld door samen te werken met Bedrijven InvesteringsZones (BIZ). Ook hier geldt het uitgangspunt van medeverantwoordelijkheid. Er ligt immers een gezamenlijk belang.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 35
De kwaliteit van de openbare ruimte heeft direct invloed op de waarde van vastgoed. Dus ook ontwikkelaars en beleggers hebben belang bij een goede openbare ruimte. De Haagse basiskwaliteit is residentie- of hofstadkwaliteit. Een hogere kwaliteit kan ook, maar alleen in coproductie. Dan worden specifieke afspraken overeengekomen over aanleg, beheer en onderhoud. Juist bij nieuwe ontwikkelingen is het ook interessant om verder te kijken dan gebruikelijk. Een voorbeeld is New York, waar een ontwikkelaar hoger mag bouwen als er een goede openbare ruimte wordt toegevoegd aan de stad. Of het Chassépark in Breda, waar al tijdens de ontwikkeling van het project een vereniging van eigenaren voor het park is opgericht. Alle bewoners zijn verplicht hieraan bij te dragen. Met die bijdrage wordt het beheer op een hoger niveau gebracht. Deze constructies starten bij de ontwikkelaar.
5.4 De prioriteiten Openbare ruimte is een belangrijk middel om te investeren in de stad. De gemeente kiest ervoor om op enkele bijzondere plekken te investeren om Den Haag concurrerend te laten zijn. Deze bijzondere plekken zorgen ervoor dat Den Haag zich als internationale stad van recht en vrede, groene stad aan zee en met een aantrekkelijk centrum kan onderscheiden van andere steden. Deze plekken verdienen daarom een bijzondere aanpak: investeren zodra het kan, ook als er geen ander gemeentelijk programma wordt uitgevoerd. In deze gebieden wordt actief gezocht naar bedrijven, instellingen en
36 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
bewoners die door een coproductie met de gemeente een nóg beter resultaat willen bereiken.
De gemeente kiest ervoor door te gaan met residentiekwaliteit en hofstadkwaliteit. Deze kwaliteiten passen bij Den Haag. Bijzondere inrichtingen die hiervan afwijken zijn alleen mogelijk in coproductie, dus wanneer private partijen daaraan bijdragen. De realisatie van residentiekwaliteit in woon- en werkgebieden wordt op een efficiënte manier gedaan. Hierdoor wordt met zo min mogelijk middelen en overlast een zo groot mogelijk deel van Den Haag op het juiste niveau kan worden aangelegd.
_Haagse Bluf: nieuwe private publieke ruimte_
Om dit te bereiken geldt vanaf 2013 dat alleen residentiekwaliteit wordt aangebracht waar de gemeente werkzaamheden uitvoert in het kader van andere projecten (bijvoorbeeld P2500, vervanging van riolering, groot wegonderhoud). Deze projecten worden zoveel mogelijk afgestemd. Hiervoor wordt een meerjaren-uitvoeringsprogramma opgesteld, dat jaarlijks wordt geactualiseerd. Het streven is dat alle projecten in dit programma op residentiekwaliteitsniveau worden gebracht. Bij projecten in hofstadkwaliteitgebieden wordt dat niveau aangebracht.
Wanneer in krappe tijden onvoldoende geld beschikbaar is om bij alle projecten residentiekwaliteit cq hofstadkwaliteit aan te brengen, gelden de volgende criteria om keuzes te maken tussen de projecten:
- Buurten met een zeer grote afwijking op residentiekwaliteit krijgen voorrang boven gebieden met een minder grote afwijking.
- Buurten, straten of pleinen waar een coproductie kan worden aangegaan met bewoners of bedrijven, krijgen voorrang boven vergelijkbare projecten waar dat niet kan. Winkelstraten waar samengewerkt kan worden met een BIZ of ondernemerscollectief krijgen dus voorrang op winkelstraten waar ondernemers niet bijdragen.
- Buurten die in het investeringsgebied van Scheveningen, de internationale zone of het centrum liggen, krijgen voorrang op de rest van de stad.
_De Passage: private publieke ruimte al sinds 1900_
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 37
In hoofdstuk 5 is een scherpere koers voor de openbare ruimte aangeven. In dit hoofdstuk is die koers vertaald naar uitvoeringsprogramma’s en actiepunten voor de eerstkomende jaren. De kadernota reikt verder dan 2015, maar met het uitvoeringsprogramma bindt Den Haag zich de komende jaren aan zichtbare resultaten en een nieuwe werkwijze.
6.1 Uitvoeringsprogramma ‘Het verschil maken’
De komende periode zijn middelen beschikbaar om op enkele belangrijke plekken in de stad de kwaliteit te verbeteren. Hiermee kan de concurrentiepositie ten opzichte van andere steden, ook internationaal worden versterkt. De volgende programma’s worden daarom uitgevoerd.
_Programma ‘Internationale stad van vrede en recht’_
- Herinrichting World Forum-gebied (2013)
- Opknappen omgeving Vredespaleis (Carnegieplein) (2013)
- Starten co-productietraject: Internationaal park: verbinden van Scheveningse Bosjes, Zorgvliet en Westbroekpark tot een bijzonder verblijfsgebied met goede fiets- en wandelverbindingen tussen de binnenstad, de internationale zone en de kust (start 2012)
38 KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012
_Programma ‘Groene stad aan zee’_
- Afronding Nieuwe boulevard
- Herontwikkeling Scheveningen haven (afhankelijk marktontwikkelingen)
- Herinrichting entree Scheveningen (Palaceplein) (2013/2014)
- Herinrichting entree Utrechtsebaan/N44 (2013/2014)
- Integraal ontwerp groene inrichting Rotterdamse baan-Lijn 9-Parklaan-Scheveningen (gereed medio 2013)
- Integraal ontwerp groene inrichting Lijn 11Verversingskanaal-Haven (gereed medio 2013)
_Programma ‘Aantrekkelijk centrum’_
- Herinrichting van de Grote Marktstraat (2013)
- Herinrichting van de omgeving Hollands Spoor (2013/14)
- Herinrichting Wijnhavenkwartier/Turfmarkt (nader te bepalen)
- Projecten in de binnenstad uitvoeren conform ‘De kern gezond’
_Afronding Nieuwe boulevard_
6.2 Acties ‘De basis op orde’
Om de doelstellingen uit ‘de basis op orde’ te kunnen halen worden op korte termijn de volgende acties uitgevoerd:
_Actie 1 Aanscherpen gemeentelijke processen_
- Opnemen procedure beheergelden bij investeringsprojecten in Handboek openbare ruimte
- Standaard opnemen gebruiksplan in Nota van Uitgangspunten bij projecten in de openbare ruimte
_Actie 2 Meer ruimte toegankelijk_
- Schoolpleinen langer openstellen. Voor eind 2013 zullen in de stadsdelen Scheveningen, Loosduinen en Haagse Hout tenminste drie schoolpleinen beter toegankelijk worden.
- Ruimte rond sportterreinen meer toegankelijk maken. Eind 2012 wordt een plan hiervoor gepresenteerd.
- Zorgvliet in overleg met het Rijk meer toegankelijk maken. Resultaat van het overleg zal voor eind 2012 bekend gemaakt worden.
- Binnenwater beter toegankelijk maken voor recreatief gebruik (Uitvoering via: nota Binnenwater RIS 246304).
_Actie 8 Coproductie promoten en mogelijk maken_
- Bewoners, bedrijven en andere partners actief benaderen om bij te dragen aan een extra kwaliteit voor de openbare ruimte. Hiervoor wordt een apart communicatieplan opgesteld dat in het derde kwartaal van 2012 gereed is. Daarbij wordt specifiek aandacht besteed aan de mogelijkheden bij Kleinschalig Opdrachtgeverschap.
- Voor eind 2012 worden via internet de spelregels voor coproducties beschikbaar gesteld. Op een kaart zal per buurt inzicht worden gegeven in de mogelijkheden voor coproducties.
- De catalogus met de basismaterialen vanaf 2013 via internet inzichtelijk maken. Op die manier krijgen private partners inzicht in residentiekwaliteit. Hierbij wordt ook het ‘plus-pakket’ opgenomen. Dit geeft inzicht in de meerprijs van bijvoorbeeld historische masten en materialen op hofstadkwaliteit. De extra kosten voor zowel de aanleg als beheer zijn op die manier voor iedereen bekend.
Zie kaart ‘Projecten uitvoeringsprogramma’.
KADERNOTA OPENBARE RUIMTE DEN HAAG 2012 39
_Actie 3 Tijdelijk gebruik stimuleren_
- Braakliggende terreinen geschikt maken voor tijdelijk gebruik (Uitvoering via: Strategie tijdelijk gebruik braakliggende terreinen RIS: 180817).
- Opknappen en stimuleren tijdelijk gebruik van Scheveningen Haven in afwachting van uitvoering Masterplan Scheveningen. Voor eind 2012 zal een plan van aanpak zijn opgesteld.
_Actie 4 Opruimen overbodige objecten_
- Verwijderen overbodige objecten uit de openbare ruimte. Burgers kunnen vanaf 2013 via Mijn Haagse Meldingen hiervoor objecten nomineren. Begin 2014 zal het aantal objecten in een nog aan te wijzen proefgebied met 25% zijn teruggebracht.
_Actie 5 Openbare ruimte op orde in wijkaanpak gebieden_
- Handhaven op Schoon.
- Uitvoeren pijler 5 van de 2e fase wijkaanpak: Leefbare Schilderswijk.
- Investeren in de openbare ruimte Stadsdeelkantoor Escamp/Leyweg.
- Herinrichting Haagse Markt: De (Haagse) markt van de toekomst. Gereed 2014.
- Verbeteren openbare ruimte rond Haga Ziekenhuis (locatie Leyenburg). Gefaseerde aanleg met afhankelijkheid van marktontwikkelingen. Start 2012 met looptijd van circa 6 jaar.
6.3 Acties ‘Samenwerken’
Om de samenwerking binnen en buiten de ge meente te verbeteren worden de volgende acties in gang gezet:
_Actie 6 Onderzoek kansen werk-met-werk maken_
- In 2012 wordt onderzocht wat de financiële consequenties zijn om overal via werk-met-werk residentiekwaliteit aan te brengen.
_Actie 7 Efficiënt investeren in de openbare ruimte_
- Vanaf 2013 alle gemeentelijke beleids- en uitvoeringsprogramma’s die betrekking hebben op de openbare ruimte op elkaar afstemmen. Hiermee wordt voorkomen dat er dubbele kosten worden gemaakt. Ook de HTM en de verschillende kabels- en leidingenexploitanten worden hierbij betrokken. Hiervoor wordt door DSO en DSB een meerjaren uitvoeringsprogramma opgesteld, dat jaarlijks wordt bijgewerkt. Uitgangspunt is dat overal waar de spade de grond in gaat, het juiste kwaliteitsniveau wordt teruggelegd. Moeten er bij gebrek aan voldoende extra middelen keuzes gemaakt worden tussen de projecten, dan zijn uitgangspunten uit paragraaf 5.4 van toepassing.
- Elke 4 jaar wordt een Quick Scan van de openbare ruimte van alle Haagse buurten gemaakt om de kwaliteit te monitoren, te beginnen in 2013.