Lelystad, 17 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
R E B E L - P O S A D M A X WA N - F I S H E R M E N
Inzet en effecten
pakketkluizen
Onderzoek vanuit het handelingsperspectief van gemeenten
Inzet en effecten pakketkluizen
Rebel Group Laura Tavernier Marie Desrousseaux Cateau Albers Cathelijne Hermans Enno Gerdes
PosadMaxwan Megan Visscher Anouk Jansen
Fishermen Johan Peeters
In opdracht van Topsector Logistiek
Datum 5 februari 2025
Status Finale rapportage
Afbeelding voorkant: PosadMaxwan
1. Managementsamenvatting
Begrippenlijst
2. Inleiding
3. Context
4. Handelingskader gemeenten
5. Strategische ruimtelijke planning
5.1 Categorisering pakketpunten
5.2 Ontwerpkader
6. Samenwerking met bedrijven
7. Financiële aspecten
8. Stappenplan plaatsing en beheer pakketkluizen
9. Alternatieve bezorgmethodes
10. Conclusies en next steps
Appendices
1. Markt van pakketpunten en -kluizen
2. Ontwerpkader - kaarten van casuswijken
5
7
8
9
14
17
17
23
33
36
37
42
48
51
51
59
5
H O O F D S T U K 1
Inleiding
De sterke groei van e-commerce leidt tot een toenemende vraag naar efficiënte en duurzame bezorgmethodes. Pakketpunten en -kluizen worden vaak gezien als een mogelijke oplossing om het aantal bestelbusjes in woonwijken te verminderen en zo bij te dragen aan een meer leefbare stedelijke omgeving. Gemeenten worstelen met het handelingsperspectief. Pakketpunten kunnen namelijk ook zorgen voor extra bestelverkeer en overlast van geparkeerde fietsen en auto’s. Zijn pakketpunten dan wel een duurzame oplossing en hebben pakketkluizen voldoende baten om de ruimte-inname ervan in de publieke ruimte te rechtvaardigen?
Een succesvolle uitrol vraagt om duidelijke beleidskeuzes, samenwerking en gedragsverandering. Dit onderzoek, uitgevoerd door Rebel, PosadMaxwan en Fishermen in opdracht van Topsector Logistiek, brengt de uitdagingen in kaart en biedt handelingsperspectieven voor gemeenten. De analyse is gebaseerd op gesprekken met marktpartijen en gemeenten, evenals ontwerpend onderzoek en werksessies.
Inhoud rapport
Het rapport start met een verdieping van de context en een marktoverzicht. Het handelingsperspectief bestaat vervolgens uit volgende onderdelen:
• Handelingskader beleidsvoering: inzichten in de verschillende beleidsopties die een gemeente heeft: van restrictief tot expansief beleid.
• Strategische ruimtelijke planning: een opsomming van de verschillende types pakketpunten, met telkens een analyse van de voor- en nadelen en ontwerpprincipes per type pakketpunt. Deze analyse vormt de basis voor het ontwerpend onderzoek in vijf verschillende casuswijken (op basis van de wijktypologieën in de Outlook Stadslogistiek, TNO).
• Samenwerking met bedrijven: een overzicht van verschillende varianten van publiek-private samenwerkingen met logistieke dienstverleners, lokale handelaars en vastgoedeigenaars.
• Stappenplan voor de plaatsing en beheer van pakketkluizen
Tot slot geeft het rapport een overzicht van alternatieve bezorgmethodes.
Conclusies
1. Geen gedeeld verhaal over pakketkluizen Er bestaat vandaag geen gezamenlijke visie tussen gemeenten en logistieke dienstverleners over de rol en locatie van pakketkluizen, vooral in de publieke ruimte. Dit komt door drie factoren:
• Duurzaamheidsclaim: Terwijl logistieke dienstverleners de positieve impact van pakketkluizen op vlak van leefbaarheid en duurzaamheid benadrukken omwille van het bundelingseffect, willen gemeenten deze duurzaamheidsclaim te nuanceren. In zero-emissiezones is er geen positief effect van pakketkluizen op de CO2uitstoot. Er is wel kans op een negatieve impact wanneer consumenten pakketten met hun (vervuilende) auto ophalen. Daarnaast zijn de pakketpunten meestal een extra stop in de reguliere bezorgronde. Het aantal voertuigkilometers daalt dan niet omdat bestelbusjes nog steeds elke straat inrijden.
• Locatiekeuze: Gemeenten geven de voorkeur aan inpandige locaties of mobiliteitshubs, terwijl logistieke bedrijven pakketkluizen liever in woonwijken plaatsen waar de vraag het hoogst is.
• Concurrentie tussen marktpartijen: Gemeenten willen efficiënte, open netwerken van pakketkluizen, maar marktbelangen zorgen ervoor dat – ondanks samenwerkingen tussen bepaalde partijen – pakketkluizen nooit door alle bezorgers worden gedeeld.
Een gedeelde strategie, bijvoorbeeld via convenanten of het verlenen van een concessie, kan helpen om een meer samenhangend en ruimte-efficiënt netwerk aan pakketpunten en -kluizen te realiseren.
2. Pakketkluizen in de publieke ruimte kunnen ontbrekende schakels zijn in het dekkend netwerk Veel gemeenten staan terughoudend tegenover pakketkluizen in de publieke ruimte vanwege ruimtegebrek en esthetische bezwaren. Toch kunnen deze een essentiële rol spelen in een dekkend netwerk, mits goed geplaatst. Inpandige locaties en commerciële partners (stations, parkings supermarkten) bieden veel potentieel, maar vullen
niet altijd de gaten in het netwerk. Pakketkluizen in de publieke ruimte kunnen ervoor zorgen dat er een dekkend netwerk ontstaat, waarbij elke consument toegang heeft tot een pakketpunt op minder dan 400 meter wandelen. Dit zal ervoor zorgen dat consumenten hun pakketten vaker lopend of per fiets ophalen, wat essentieel is voor het bereiken van de duurzaamheidsdoelstellingen.
3. Gemeenten staan voor een aantal strategische keuzes Er bestaan geen quick wins; gemeenten moeten keuzes maken afhankelijk van hun lokale context en beleidsdoelen. Mogelijke strategieën zijn:
• Geen actief beleid: Het locatievraagstuk volledig overlaten aan de markt, waarbij pakketkluizen enkel op privaat terrein ontstaan. Dit scenario is geschikt voor gemeenten die andere (logistieke) prioriteiten hebben en waar de publieke ruimte zeer schaars is.
• Actief beleid voor de hele stad: Gemeenten kunnen sturen op locatie en concessies verlenen om een beter gespreid netwerk te realiseren. Dit vraagt om duidelijke beleidskaders en samenwerking met marktpartijen
• Integratie bij nieuwe gebiedsontwikkelingen: Door in autoluwe wijken vanaf het begin ruimte te reserveren voor logistieke oplossingen, kunnen pakketkluizen efficiënt worden geïntegreerd in het stedelijke weefsel.
Een langetermijnstrategie helpt gemeenten om pakketkluizen af te stemmen op bredere stedelijke logistieke doelen.
4. Gedragsverandering is nodig Stadslogistiek is een transitievraagstuk. De inzet op een pakketpunten en -kluizen hoort bij het opbouwen van een nieuw systeem, terwijl gedragsverandering een noodzakelijke factor is om het nieuwe systeem tot een succes te maken. Zolang we het oude systeem (thuislevering) niet aanpassen, is het een grote uitdaging om het aandeel van pakketpunten en -kluizen te laten toenemen. Beide transitiebewegingen (opbouw én afbouw van systemen) hebben aandacht en tijd nodig.
Handelingsperspectief en vervolgonderzoek
Om tot een effectief pakketkluizenbeleid te komen, kunnen gemeenten:
- Een heldere visie ontwikkelen over stedelijke logistiek en de rol van e-commerce en pakketkluizen binnen dit beleid.
• Samenwerken met marktpartijen en afspraken maken om tot ruimte-efficiënte oplossingen te komen,
6
bijvoorbeeld door middel van een convenant en het betrekken van vastgoedeigenaars in het zoeken naar inpandige oplossingen.
• Beleidsinstrumenten zoals vergunningen en concessies inzetten om pakketkluizen op strategische locaties te plaatsen of beleidsinstrumenten inzetten die impact hebben op alle stadslogistieke stromen, zoals autoluwe zones of venstertijden.
• Bewoners stimuleren om na te denken over hun bestelgedrag, vaker een pakketpunt te gebruiken en hun pakket op een duurzame manier op te halen.
Om gemeenten nog meer handvaten te geven bij de uitvoering van bovenstaande acties, is vervolgonderzoek nodig op verschillende aspecten:
• Gedragsonderzoek thuislevering: Onderzoek naar prikkels en beleidsmaatregelen om consumenten bewuster te laten worden over de kosten en impact van thuislevering, inclusief de rol van webshops en de Rijksoverheid.
• Verruiming scope: hoe kunnen gemeenten boodschappen- en maaltijdboxleveringen, B2B-pakketstromen en retourlogistiek efficiënter in stadslogistiek integreren?
• Concessie pakketpunten: Onderzoek naar landelijke regelgeving en gemeentelijke concessieverlening voor white label/open netwerk van pakketkluizen.
• Stadshubs: Verkenning van stadshubs voor gebundelde (e-commerce) leveringen, de rol van gemeenten en voertuigen in last-mile distributie.
• Financiering en kosten-baten: Kwantificeren van kosten en baten van pakketkluizen en -punten via een stedelijke use case.
• Pilotuitvoering: Testen van een netwerk aan pakketpunten en -kluizen om impact op verkeer, consumentengedrag en samenwerking te meten.
7
Pakketpunt, Pickup Point of PUDO (Pick-Up/Drop- off point): Algemene termen voor een fysieke locatie waar pakketten worden afgegeven, opgehaald of geretourneerd door klanten. Een pakketpunt kan verschillende vormen aannemen zoals een bemand servicepunt of pakketkluis.
C2C: Consumer to Consumer B2C: Business to Consumer C2X: Consumer to Anywhere
Bemand servicepunt, afhaalpunt of parcel shop: Locatie waar klanten met persoonlijke assistentie pakketten kunnen ophalen, afgeven of retourneren. De locatie wordt bemand door medewerkers die helpen met verzend- en retourprocedures. Deze servicepunten bevinden zich vaak in winkels, supermarkten of andere centrale locaties. In sommige gevallen wordt het bemand servicepunt uitgebaat door een koeriersbedrijf zoals DHL of PostNL.
Pakketkluis, pakketwand of pakketautomaat: Een geautomatiseerde, beveiligde kluis waarin pakketten worden opgeslagen voor klanten om op te halen of waar klanten pakketten kunnen retourneren. De kluis heeft verschillende vakken, die klanten kunnen openen met een unieke code, QR-code of digitale toegang.
White label pakketpunt of neutraal punt: Een pakketpunt dat onafhankelijk opereert en gebruikt kan worden door meerdere logistieke partijen, zonder branding van een specifiek koeriersbedrijf. Het biedt klanten de mogelijkheid om pakketten van diverse vervoerders op één locatie op te halen, af te geven of te retourneren.
Gesloten netwerk van pakketpunten: Een netwerk van pakketpunten dat exclusief toegankelijk is voor een specifieke logistieke partij of een beperkte groep samenwerkende partijen.
Open netwerk van pakketpunten: Een logistieke dienstverlener kan ervoor kiezen om zijn pakketpunten open te stellen voor bepaalde of alle koeriersbedrijven, die tegen betaling gebruik mogen
maken van dit open netwerk. Het is mogelijk dat er verschillende open netwerken naast elkaar bestaan, wanneer koeriersbedrijven ervoor kiezen om geen gebruik te maken van elkaars infrastructuur.
8
H O O F D S T U K 2
De groei van pakketlogistiek vormt een uitdaging voor gemeenten die streven naar een leefbare, duurzame en veilige stedelijke omgeving. Hoewel pakketbezorging slechts een klein onderdeel is van alle stadslogistieke stromen en vanaf 2025 grotendeels zero-emissie zal zijn, is de e-commerce een groeiende sector met zichtbare impact op de stedelijke omgeving. De thuislevering van pakketten brengt verkeersdrukte, foutparkeren en verkeersonveiligheid met zich mee. Pakketpunten en -kluizen hebben de potentie om het aantal bestelbusjes te verminderen, maar kunnen óók extra verkeer genereren als pakketbezorgers deze punten en kluizen bevoorraden naast hun reguliere thuisbezorgrondes en als een groot deel van de consumenten hun pakket met de auto ophaalt.
Voor- en tegenstanders zijn verdeeld over de toekomst van pakketkluizen. Sommige consumenten kiezen bewust voor het afhalen van een pakket in een pakketpunt (omwille van flexibiliteit of uit duurzaamheidsoverwegingen), maar de meerderheid hecht vooral belang aan gemak en laat pakketten thuis leveren. Pakketbezorgers investeren in duurzame alternatieven zoals vrachtfietsen en efficiëntere routes, maar exploiteren zelf nauwelijks bemande pakketpunten. Hun voorkeur gaat uit naar bemande servicepunten bij (bestaande) lokale handelaren of pakketkluizen in de openbare ruimte. Gemeenten staan ondertussen voor de uitdaging om ruimtegebrek, mobiliteitseffecten en bezwaren van omwonenden tegen de plaatsing van kluizen en afhaalpunten in balans te brengen met de mogelijke voordelen die ze kunnen bieden..
Deze complexe situatie roept de vraag op welke rol de gemeente kan en moet vervullen. Dit rapport heeft tot doel gemeenten inzicht te geven in de kansen, uitdagingen en handelingsperspectieven rondom pakketpunten en -kluizen.
Methodologie
Dit rapport kwam tot stand dankzij brede medewerking van verschillende stakeholders. Het consortium verantwoordelijk voor dit onderzoek, bestaande uit Rebel, PosadMaxwan en Fishermen, ging in gesprek met diverse gemeenten (Amsterdam, Utrecht, Den Haag, Zwolle, Rotterdam, ’s Hertogenbosch en Delft), aanbieders van pakketkluizen (De Buren, MyPup, CiPiO), pakketbezorgers (DHL, PostNL),
brancheorganisaties (Thuiswinkel.org) en kennisinstellingen (Rijksuniversiteit Groningen, Hogeschool van Amsterdam).
Bovengenoemde partijen hebben de inzichten uit dit rapport gevalideerd tijdens een werksessie (‘World Café’ op 14 november 2024) en aan de hand van individuele feedback.
De stuurgroep bestaat uit Veronique Meines (Topsector Logistiek) en Walther Ploos van Amstel (Hogeschool van Amsterdam).
Leeswijzer
Dit rapport start met een beschrijving van de context. Het handelingsperspectief bestaat vervolgens uit onderstaande onderdelen:
- Handelingskader beleidsvoering
- Strategische ruimtelijke planning
- Samenwerking tussen bedrijven
- Financiële aspecten
- Stappenplan plaatsing en beheer pakketkluizen
- Alternatieve bezorgmethodes
De bijlage bevat een overzicht van de markt van de pakketpunten en -kluizen in Nederland en het ontwerpkader.
9
H O O F D S T U K 3
Groei van de pakketlogistiek binnen de stedelijke logistiek
Gemeenten staan voor de uitdaging om samen met inwoners en het bedrijfsleven een gezonde, veilige, duurzame en aantrekkelijke leefomgeving te creëren. Tegelijkertijd ervaren veel steden een sterke bevolkingsgroei en staan ze voor grote verdichtingsopgaven. Dit zorgt voor toenemende druk op de fysieke ruimte in stedelijke gebieden. Naast de ruimtebehoefte voor transities op het gebied van mobiliteit, energie en circulaire economie, speelt ook de groeiende behoefte aan logistiek een steeds grotere rol.
Binnen de logistieke sector is de pakketlogistiek een opvallende groeier: in 2023 werden in Nederland 623 miljoen pakketten bezorgd, een stijging van 56% ten opzichte van 2019. Opmerkelijk is dat het aantal pakketten naar consumenten (B2C) veel sterker steeg dan het aantal zakelijke pakketleveringen (B2B), zie onderstaand figuur. Het is zeer waarschijnlijk dat die trend zal blijven doorzetten als gevolg van de stijgende bewonersaantallen en de explosieve groei van webshops en postorderbedrijven [1].
B2B
B2C
C2X
Volume van de pakketmarkt, verdeeld over de drie segmenten (Bron: Post- en pakketmonitor Autoriteit Consument en Markt, 2023)
1 https://www.frankwatching.com/archive/2024/08/09/explosieve-groei-inwebshops-e-commerce-trends-cijfers/
De meeste pakketten, ongeveer 90%, worden thuisbezorgd: omgerekend gaan er dagelijks ruim 500 pakketjes naar één wijk. Hoewel bestelbusjes voor pakketlogistiek slechts 4-5% van alle logistieke voertuigen in stedelijke gebieden vertegenwoordigen, zijn de bussen door de vele stops die ze maken zeer zichtbaar in de stad en kunnen ze voor overlast zorgen in woonwijken. Het gaat dan bijvoorbeeld om de aanwezigheid van meerdere pakketvervoerders in woonwijken, het dubbel of hinderlijk parkeren van de bestelbussen en de overlast voor het overige verkeer (Outlook Pakketmarkt en Thuisleveringen, Topsector Logistiek, 2020).
Wanneer gemeenten een strategie ontwikkelen om stadslogistiek efficiënter, schoner en veiliger te organiseren, dan is pakketlogistiek dus één van de domeinen om rekening mee te houden. Uit gesprekken met zowel gemeenten als private marktpartijen blijkt echter dat gemeenten vaak ad hoc en reactief reageren op ontwikkelingen rondom e-commerce en dat er een gebrek is aan strategische beleidsvorming binnen dit thema, zoals een beslissingskader voor de plaatsing van pakketkluizen.
Potentiële impact van pakketpunten en -kluizen
In Nederland stonden in 2023 al 2.873 pakketkluizen, een toename van ruim 56% ten opzichte van het voorgaande jaar. Toch heeft deze extra infrastructuur niet geleid tot een afname van het aandeel thuisleveringen, dat zelfs met 3% is gestegen in de afgelopen drie jaar (ACM, 2023).
De voorkeur van 75% van de Nederlanders gaat uit naar thuislevering (onderzoek DPD). Toch zetten spelers als PostNL, DHL en DPD steeds meer in op pakketpunten en -kluizen. Dit stelt hen in staat om de dropdichtheid (aantal pakketten per afleverpunt) te verhogen en dus de kosten per vervoerd pakket te verlagen. Een bijkomend voordeel is dat ze hierdoor extra flexibiliteit en gebruiksgemak kunnen bieden aan consumenten, die hun pakket zelf kunnen gaan ophalen waar en wanneer het hen het beste uitkomt.
Pakketpunten dragen _in potentie_ bij aan een duurzamer logistiek systeem, met name door het bundelen van leveringen aan de rand van de wijk en het verminderen van individuele ritten naar de haarvaten van de stad. Het duurzaamheidsvoordeel (verminderen van aantal
Infrastructuur van de pakketmarkt (Bron: Post- en pakketmonitor Autoriteit Consument en Markt, 2023)
voertuigritten en uitstoot CO2 en fijnstof) is daarbij afhankelijk van de dichtheid en bereikbaarheid van deze pakketpunten. Als ze goed bereikbaar zijn en consumenten ertoe aanzetten om deze punten te voet, per fiets of met andere duurzame vervoermiddelen te bezoeken, dan is er een duurzaamheidswinst. Bij onvoldoende dekkingsgraad zullen pakketpunten en -kluizen aanleiding geven tot méér uitstoot. Uit een grootschalig onderzoek naar ophaalgedrag van Nederlandse consumenten blijkt namelijk dat 32,8% van de respondenten hun pakket ophaalden met de auto. Van die groep maakte 40% van de respondenten de verplaatsing énkel om het pakket te gaan ophalen en niet als onderdeel van een ketenverplaatsing (bijvoorbeeld op weg naar school of werk). Bovendien gebeurt deze verplaatsing veelal met een voertuig met een hogere uitstoot dan de bestelbus van de pakketbezorger. (Niemeijer, Buijs, 2023). De combinatie van ruimtelijk inpassing en gedrag zal er dus toe leiden of pakketpunten een positieve impact hebben op de belevering van de gemeente of niet.
Voorbeelden uit het buitenland tonen aan dat wanneer een gemeente kiest voor een geïntegreerde strategie die past binnen de bredere visie rond mobiliteit en stadslogistiek, er winsten te bereiken zijn op het vlak van mobiliteit, uitstoot én verkeersveiligheid. Zo koos de stad Mechelen (België) ervoor om de plaatsing van pakketkluizen in het publieke domein aan te besteden aan één partij. Dit leidde tot een doordacht netwerk aan pakketpunten en -kluizen, die via een stadshub beleverd worden met vrachtfietsen of elektrische bestelwagens. (zie het voorbeeld van de Ecozone Mechelen op p. 15).
10
Marktoverzicht
De markt van pakketpunten en -kluizen is divers, met een onderscheid tussen verschillende typen pakketpunten en -kluizen, aanbieders, type netwerken en manieren waarop de belevering gebeurt.
Het figuur op de volgende pagina toont dat PostNL en DHL samen 95% van het pakketvolume in Nederland vertegenwoordigen. Deze spelers hebben dan ook het grootste netwerk aan zowel bemande servicepunten als pakketkluizen. Terwijl PostNL een open netwerk van pakketkluizen aanbiedt, waarbij ook GLS gebruik maakt van deze kluizen, zijn de pakketkluizen van DHL alleen bestemd voor eigen gebruik. DHL maakt wel gebruik van de neutrale pakketkluizen van De Buren om hun leveringscapaciteit te vergroten. De overige marktspelers zijn pakketbezorgers zoals UPS, DPD, Mondial Relay, FedEx en GLS die over eigen bemande servicepunten beschikken of spelers zoals Budbee als MyPup die uitsluitend oplossingen aanbieden op vlak van pakketkluizen.
Meer details hierover zijn te vinden in bijlage.
Overzicht marktaandeel pakketbezorgers en leveranciers pakketpunten en -kluizen
Marktoverzicht
De markt van pakketpunten en -kluizen is divers, met een onderscheid tussen verschillende typen pakketpunten en -kluizen, aanbieders, type netwerken en manieren waarop de belevering gebeurt.
Bovenstaande figuur toont dat PostNL en DHL samen 95% van het pakketvolume in Nederland vertegenwoordigen. Deze spelers hebben dan ook het grootste netwerk aan zowel bemande servicepunten als pakketkluizen. Er bestaat een verschil op vlak van samenwerkingen en toegang tot deze netwerken voor andere partijen. Zo past PostNL een exclusiviteitsclausule toe voor haar bemande servicepunten, terwijl DHL bepaalde van haar locaties voor bemande servicepunten deelt met partijen zoals GLS en DPD. Voor de pakketkluizen stellen zowel PostNL als DHL de hun netwerk open voor (bepaalde) andere marktpartijen. Zo kan GLS gebruik maken van de pakketkluizen van PostNL, maar verleent deze laatste geen toegang tot haar netwerk door DHL. DHL stelt bepaalde delen van hun pakketkluizen ter beschikking aan bv. Media Markt voor Click & Collect en staat ook open voor samenwerking met andere logistieke dienstverleners. DHL maakt bovendien gebruik
11
van de neutrale pakketkluizen van De Buren om hun leveringscapaciteit te vergroten. De overige marktspelers zijn pakketbezorgers zoals UPS, DPD, Mondial Relay, FedEx en GLS die over eigen bemande servicepunten beschikken of spelers zoals Budbee als MyPup die uitsluitend oplossingen aanbieden op vlak van pakketkluizen in appartementsgebouwen, kantoren of winkels.
Meer details hierover zijn te vinden in bijlage.
Spanningsvelden tussen consument, pakketbezorger en gemeente
Spanningsveld consument - pakketbezorger - gemeente
Het spanningsveld rondom pakketpunten en -kluizen wordt bepaald door de verschillende belangen van de consument, de pakketbezorger en de gemeente.
De consument wordt gedreven door gemak, flexibiliteit en prijs. Thuislevering heeft hierbij de voorkeur, tenzij pakketkluizen het ophalen van pakketten significant eenvoudiger, sneller en/of goedkoper maakt.
Aangezien het verzendtarief in de ogen van de consument vaak al gratis is, heeft de gemeente weinig instrumenten in handen om te sturen op prijs. De prijszetting gebeurt door (grote) webshophandelaren en het transparanter maken en/of bijsturen van de kosten van verzending zou op landelijk of Europees niveau moeten gebeuren. De verdere uitwerking van deze pistes en de invloed ervan op het bestelgedrag van de consument, behoort niet tot de scope van dit onderzoek.
Voor pakketbezorgers zijn dropdichtheid en kostenefficiëntie cruciaal. Hun voorkeur gaat uit naar hyperefficiënte bezorgrondes waarbij grote aantallen pakketten op één punt worden afgezet. Bemande servicepunten zijn dan een interessante oplossing, aangezien deze geen investeringskosten in infrastructuur met zich meebrengt (in tegensteling tot bij pakketkluizen). Het leveren aan kluizen vormt de tweede voorkeursoptie. Bezorgers kunnen
12
vaste rondes aanhouden, maar moeten zelf investeren. Thuislevering bij de consument is het minst efficiënt: deze rondes zorgen voor meer voertuigkilometers in vergelijking met het beleveren van een beperkt aantal punten en leveranciers kunnen niet altijd voorspellen hoeveel bestelbussen en bezorgers nodig zullen zijn. Dat meer dan 80% van de pakketten toch via thuislevering gebeurt, heeft vooral te maken met de consumentenvoorkeur, de grote pakketvolumes van de grootste marktpartijen waardoor ze iedere dag in iedere straat rijden en kostenefficiënte rondes kunnen rijden en tot slot het gebrek aan locaties voor pakketpunten en -kluizen in steden en gemeenten.
Het vinden van geschikte locaties voor pakketkluizen is voor veel pakketbezorgers een uitdaging. Veel gemeenten staan plaatsing in de openbare ruimte niet toe, vanwege de hoge druk op de publieke ruimte (steeds meer ruimteclaims en steeds minder beschikbare ruimte), het risico op precedentwerking (de kans op extra verzoeken om commerciële functies toe te staan in de openbare ruimte) en de verwachting dat logistieke dienstverleners oplossingen vinden op privaat terrein. In realiteit is het echter steeds moeilijker om winkels te vinden die bereid zijn om als pakketpunt op te treden. De pakketvolumes zijn zodanig groot dat kleine winkels de capaciteit niet hebben om de pakketten op te slaan of door de afhandeling van de pakkettenstroom de tijd niet hebben om zich met
hun ‘echte’ klanten bezig te houden. Sinds het verbod op tabaksverkoop in supermarkten zijn veel servicebalies en daarmee bemande pakketpunten uit supermarkten verdwenen, wat de druk op de kleine pakketpunten nog meer doet toenemen. Bovendien is de vergoeding van € 0,20 à € 0,30 per pakket niet altijd voldoende voor de pakketpunten, vooral omdat ook de winstmarges van andere producten in bijvoorbeeld krantenwinkels blijven dalen. Dit leidt ertoe dat sommigen met deze activiteit stoppen.
De gemeente heeft als prioriteit het minimaliseren van negatieve effecten op de publieke ruimte en de leefomgeving. Overlast door foutparkeren, toename van bestelverkeer en uitstoot van CO₂ en fijnstof zijn belangrijke zorgen. Zoals hierboven toegelicht, staan veel gemeenten terughoudend tegenover het toestaan van pakketkluizen in de openbare ruimte vanwege de schaarse beschikbare ruimte. Pakketkluizen kunnen kansen bieden om de logistieke sector te verduurzamen, verkeersdrukte in woonwijken te verminderen en stedelijke ruimte efficiënter te benutten. Tegelijkertijd brengt een ondoordachte aanpak risico’s met zich mee, zoals meer verkeersoverlast en uitstoot (wanneer consumenten pakketten met de auto ophalen in plaats van te voet of met de fiets). Gemeenten moeten balanceren tussen het faciliteren van innovaties en het reguleren van de negatieve effecten. Op dit moment ontbreekt het echter vaak aan strategische beleidsvorming binnen gemeenten, waardoor er ad hoc en reactief wordt gehandeld. Dit beperkt het vermogen om effectief in te spelen op de snelgroeiende pakketmarkt en de impact hiervan op de stedelijke omgeving. Bij gebiedsontwikkelingen kan hier wel proactief worden gehandeld, mits aanbieders al tijdens de planvorming worden betrokken in het proces.
Pakketpunten en -kluizen binnen de strategie van de gemeente
Welke keuzes kan een gemeente maken op het vlak van pakketpunten en -kluizen op basis van bovenstaande – vaak tegenstrijdige – belangen? Dit onderzoek focust op pakketpunten en -kluizen, maar het is ook belangrijk om als gemeente stil te staan bij wat het doel van haar beleid is. Als de nadruk ligt op het vermijden van voertuigkilometers, dan ligt het antwoord bijvoorbeeld niet enkel bij pakketkluizen, maar ook bij de manier waarop deze worden bevoorraad. In het ideale geval gebeurt de bevoorrading gebundeld vanuit een hub en zorgen de pakketpunten ervoor dat er minder rondes voor thuislevering nodig zijn. Wanneer dit niet het
13
geval is en de bevoorrading gebeurt niet gebundeld én bovenop de bestaande rondes voor thuislevering, zijn er nauwelijks winsten geboekt op vlak van reducties van aantal voertuigkilometers.
Tot slot is het belangrijk om het groter plaatje van stadslogistiek niet uit het oog te verliezen. De bezorging van pakketten - met name in stedelijke gebieden - is een stroom die al relatief efficiënt en schoon verloopt (efficiënte rondes door de partijen met een groot marktaandeel, hoge vullingsgraad van bestelbusjes, groot aandeel zero-emissie) ten opzichte van andere logistieke sectoren (bouwlogistiek, servicelogistiek, belevering van horeca). Beleidsmaatregelen moeten dus ook voldoende effectief zijn om de inspanningen vanuit de gemeente te verantwoorden om in te grijpen in dit kleinere segment.
De oplossing voor een complex doel als “de stad leefbaarder maken” zal per definitie een combinatie zijn van verschillende inspanningen, die een effect hebben op het sturen van de verschillende facetten van de stedelijke logistiek.. Het vervolg van dit rapport reikt handvaten aan voor het realiseren van één van de puzzelstukken, pakketpunten en -kluizen.
Niet elke gemeente heeft dezelfde doelstellingen of dezelfde ruimtelijke ordening. Het handelingsperspectief houdt daarom rekening met verschilllende beleidsopties en verschillende wijktypes.
14
H O O F D S T U K 4
Optie 0: “Geen beleid” heeft ook gevolgen Wanneer een gemeente ervoor kiest geen specifiek beleid op te stellen rond pakketpunten en -kluizen, is dit op zichzelf weliswaar geen beleidskeuze, maar zijn er wel gevolgen. Sommige gevolgen zijn positief: er ontstaat veel ruimte voor marktontwikkelingen zonder directe interventie. Dit verlaagt administratieve lasten en het kan flexibele, op de markt gebaseerde oplossingen mogelijk maken. Echter, het is belangrijk om te realiseren dat de afwezigheid van expliciet beleid ook duidelijke risico’s met zich meebrengt, zoals de kans dat de markt niet uit zichzelf in lijn komt met maatschappelijke doelen, zoals duurzaamheid en leefbaarheid. Ook is er een gevaar van wildgroei. De keuze om niet in te grijpen zou daarom altijd bewust en goed onderbouwd moeten zijn.
Optie 1: Weren van pakketkluizen in de openbare ruimte Een gemeente kan ervoor kiezen om een zeer restrictief beleid te voeren en pakketkluizen in de openbare ruimte niet toe te staan. Deze kunnen dan nog wel in bijvoorbeeld inpandig in winkels, winkelcentra of OV-knooppunten staan.
Optie 2: Accepteren of faciliteren van aanbiederspecifieke pakketkluizen op particulier terrein
Een gemeente kan ervoor kiezen om de inrichting van pakketkluizen in de openbare ruimte te beperken tot particulier terrein, denk aan tankstations of OV-locaties. Hierbij kan de gemeente reactief zijn en de ontwikkeling accepteren, of proactief zijn en de inrichting faciliteren, bijvoorbeeld door mee te werken aan een goede bereikbaarheid van de locaties.
Optie 3: In opdracht van de gemeente exploiteren van open access pakketkluizen op strategische locaties Een gemeente kan ervoor kiezen om zelf locaties aan te wijzen waar pakketkluizen mogen worden geplaatst. Na een openbare procedure (bijv. een aanbesteding van een concessie) wordt één partij gekozen die de kluis exploiteert. Daarbij moet de kluis wel toegankelijk zijn voor
alle aanbieders. Als dit niet het geval is, zou de gemeente concurrentievoordeel geven aan bijvoorbeeld één landelijke retailer.
Optie 4: Breed toestaan van pakketkluizen naar toets op voorwaarden Tenslotte kunnen gemeenten ervoor kiezen om een expansief beleid te voeren en aanbiederspecifieke pakketkluizen op aanvraag toe te staan, mits aan voorwaarden wordt voldaan op vlak van ontwerp, locatie, datadeling, enzovoort. Hierdoor ontstaat meer concurrentie tussen aanbieders, maar ook het risico op wildgroei.
Voorbeeld optie 4: expansief beleid in Polen Polen en Scandinavië zijn wereldwijde koplopers wat betreft het aantal pakketkluizen per inwoner. In 2021 beschikten deze landen over 5 tot 14 pakketkluizen per 10 000 inwoners, in vergelijking met ongeveer 0,5 pakketkluizen per 10 000 inwoners in Nederland.
Ook andere cijfers van het Poolse InPost bewijzen dat de consumenten het gebruik van de pakketkluizen omarmen: Inpost belevert sommige automaten driemaal per dag en stelt dat 80% van de pakketten de dag zelf wordt opgepikt (VUB en Fishermen, Rapport marktanalyse pakket automaten netwerken België, VUB en Fishermen, 2022).
InPost beschikt over maar liefst 22.000 pakketkluizen, met in totaal 2 miljoen individuele vakjes. Daarnaast zijn er ook andere aanbieders zoals Cainlao (8000 pakketkluizen), Swipbox (2000 pakketkluizen), DPD (8000 pakketkluizen),… Hierdoor ontstaat een combinatie van verschillende gesloten en open netwerken aan pakketkluizen die afzonderlijk van elkaar opereren. De pakketkluizen staan meestal op openbaar domein in stedelijke centra en residentiële wijken en hebben elk hun eigen branding en ontwerp (met of zonder luifel, schermen of camerabewaking).
(zie ook volgende pagina voor vervolg)
Overzicht van de verschillende mogelijkheden voor beleid, van restrictief tot expansief
Terwijl het expansieve beleid in Polen voor een enorme groei in pakketautomaten heeft gezorgd en dus voor een grote toegankelijkheid en flexibiliteit voor consumenten, leidt deze snelle toename in e-commerce infrastructuur ook tot bezorgdheid van bewoners. Zij maken zich zorgen over de impact van deze kluizen op de openbare ruimte, bijvoorbeeld het overaanbod van de pakketkluizen en visuele vervuiling. De Poolse regering heeft daarom intussen aangekondigd dat ze mogelijk nieuwe regels zal invoeren om het aantal kluisjes in bepaalde gebieden te beperken om zo tot een duurzamer model te komen voor pakketkluizen [2].
15
Voorbeeld optie 3 Open access pakketkluizen op initiatief van een gemeente - Ecozone Mechelen, België De Belgische stad Mechelen (90.000 inwoners) is koploper op vlak van duurzame stedelijke logistiek in Vlaanderen. Eén van hun vele doelstellingen is het efficiënter maken van goederenverkeer door bundeling. De gemeente introduceerde daarom in 2020 – in samenwerking met het nationale postbedrijf bpost – een Ecozone. Dit concept heeft als doel om alle post en pakketten in de binnenstad uitstootvrij te leveren. Het initiatief omvat een netwerk van 57 ophaalpunten, waaronder 49 pakketkluizen, 7 postpunten en het postkantoor. Dit hybride netwerk aan postkantoren, postpunten en pakketkluizen creëert een optimale dekking. 81% van de gebruikers moet minder dan 500m afleggen naar het afhaalpunt. Hierdoor is het gebruik van de auto van en naar de ophaalpunten gering: 85% van de Mechelaars wandelt of fietst om hun pakje daar op te halen. Van het aantal respondenten dat toch de auto nam om een pakketje op te halen, deed tweederde dit in combinatie met een andere verplaatsing, bijvoorbeeld naar de supermarkt, school of werk.
De impact van deze geïntegreerde oplossing is aanzienlijk: een duurzaamheidswinst van 32% (rekening houdend met alle aspecten zoals uitstoot, luchtvervuiling, geluidsoverlast, gereden kilometers, verkeershinder en schade aan het wegdek), 97% minder CO2-uitstoot, 77% minder fijnstof, en een reductie van 164 kilometer aan bestelwagenritten per dag in de binnenstad.
Pakketkluizen in Polen
Daarnaast zorgt de groene vloot voor 49% minder 2 Bron: https://lastmilelogisticsops.com/?p=1635 geluidsoverlast. Door de inzet van een microhub en de
16
combinatie van pakketpunten en fietsen wordt zelfs een duurzaamheidswinst van 64% behaald op pakketrondes. Ook het gedrag van de Mechelaar werd gemeten: het verminderde aantal klantenbewegingen heeft 0,6 ton CO2 uitgespaard van de 0,7 ton die voordien werden uitgestoten (een daling van 86%).
Door het succes van de Ecozone in Mechelen, rolt bpost dit model ook verder uit in andere Belgische steden, waaronder Brugge, Brussel, Hasselt en Leuven. Het toont aan dat een geïntegreerde aanpak met slimme logistiek, een breed netwerk aan pakketpunten en -kluizen en emissievrije voertuigen niet alleen de milieudruk verlaagt, maar ook mobiliteit en stedelijke leefbaarheid kan verbeteren. Tot slot gaat het ook om een open netwerk en kunnen andere logistieke dienstverleners in de theorie ook gebruik maken van deze pakketkluizen. In de praktijk gebeurt dit echter nog niet, door logistieke en bedrijfseconomische redenen. De stad Mechelen blijft wel inspanningen doen om zo’n open netwerk ook in de praktijk te realiseren om de bezorging van alle pakketten nóg efficiënter te maken.
Bron afbeelding en tekst: https://press.bpost.be/geslaagd-pilootproject-ecozone-in-mechelen-bpost-levert-brieven-en-pakjes-volledig-uitstootvrij
17
H O O F D S T U K 5
5.1 Categorisering pakketpunten
Dit onderzoek definieert vier typen pakketpunten als basis voor het netwerkontwerp. Een goed ontwerp bestaat uit een combinatie van verschillende type pakketpunten afhankelijk van de beschikbare ruimte, voorzieningen en doelstellingen die de gemeente wil bereiken op vlak van sociale impact, klimaatadaptie, mobiliteit, ruimtelijke kwaliteit en economische vitaliteit.
De typen pakketpunten zijn onder te verdelen op basis van twee criteria: 1) locatie (in en rond privaat domein of op publiek domein) en 2) functie (monofunctioneel of multifunctioneel).
• Type A – bemand servicepunt: Dit type punt bevindt zich uitsluitend op privaat domein en bevindt zich op een locatie met andere functies. Een voorbeeld hiervan is een punt in een supermarkt.
• Type B – pakketkluis op privaat domein: Dit type kluis staat binnen of buiten, op privaat domein. Een voorbeeld hiervan zijn kluizen bij supermarkten, bouwmarkten of grote winkelcentra.
Categorisering pakketpunten en -kluizen
• Type C – pakketkluis bij een mobiliteitshub: Deze type kluizen bevinden zich over het algemeen op (semi-) publiek domein en worden gecombineerd met andere mobiliteitsfuncties. Kluizen in treinstations zijn hierbij een goed voorbeeld.
• Type D – pakketkluis buiten in het publieke domein: Tot slot kunnen pakketkluizen buiten in het publieke domein staan (op/naast/aan de rand van straat, pleinen, parken, parkeerhoven enzovoort). Een koppeling met andere functies is mogelijk door bijvoorbeeld een pakketkluis te plaatsen in de nabijheid van containers voor textielinzameling of afvalcontainers.
18
Bij bemande servicepunten (type A) kunnen koeriers al hun pakketten in één keer afleveren voor een lage prijs. Het aantal bemande punten neemt echter af. Er worden weinig directe (€/pakket) of indirecte inkomsten (gelegenheidsaankopen) gegenereerd voor de uitbater van het servicepunt. Een daling aan servicepunten brengt het dekkend netwerk in gevaar, waardoor consumenten sneller de auto nemen (als gevolg van de grotere afstand tot hun woning).
Pakketkluis type B staat binnen of buiten in privaat domein (bv. in een supermarkt, bij een sportclub, etc.). Wanneer ze binnen staan, garanderen ze niet altijd 24/7 flexibiliteit, maar ze hebben als grootste voordeel dat ze geen schaarse publieke ruimte innemen. Net als bij bemande servicepunten, heeft een gemeente echter weinig impact op de plaatsing ervan, wat kan leiden tot ongewenste effecten (bijvoorbeeld aanmoediging van het autogebruik).
Vanuit de doelstellingen van de gemeente is een kluis nabij een mobiliteitshub (type C) het meest wenselijk: consumenten met duurzaam mobliteitsgedrag kunnen hun pakket meenemen tijdens hun OV-traject of overstap. Bovendien hebben mobiliteitshubs meer ruimte om een pakketkluis te plaatsen in vergelijking met andere plekken in de publieke ruimte (type D). Het aantal mobiliteitshubs in steden is echter beperkt: er wordt dus slechts een klein aandeel van de bevolking bereikt.
Tot slot hebben pakketkluizen in de publieke ruimte (type D) de meeste meerwaarde in combinatie met andere type afhaalpunten, als aanvulling om een dekkend netwerk te creëren. De kosten (inname publieke ruimte, bezetting wandelinfrastructuur, risico op stimuleren van autogedrag bij de consument) van een volledig publiek netwerk op publiek domein wegen amper op tegen de baten.
De volgende pagina’s bevatten uitgewerkte factsheets per type pakketpunt met een SWOT-analyse, ontwerpprincipes en score per doelstelling (sociale impact, klimaatadaptie, mobiliteit, ruimtelijke kwaliteit en economische vitaliteit).
5.2 Ontwerpkader
Stadslogistiek werkt als de bloedsomloop van een goed functionerende stad, maar vraagt wel om een slimmere (ruimtelijke) organisatie. De ruimte in de stad wordt namelijk steeds schaarser en we streven collectief naar een gezonde, veilige, duurzame en aantrekkelijke leefomgeving. Het ontwerpkader gaat in op de impact van pakketlogistiek op de leefbaarheid in verschillende typen wijken, het vinden van waardevolle locaties voor pakketpunten en -kluizen en de inpassing in relatie tot de belevingswaarde.
Het ontwerpkader is ter illustratie toegepast op vijf casuswijken, verspreid over Nederland (volgens de vijf wijktypologieën uit de Outlook Stadslogistiek (TNO):
- Historische binnenstad - Binnenstad, ’s-Hertogenbosch
- Oude stadswijk - Assendorp, Zwolle
- Hoogbouw - Stadsdriehoek, Rotterdam
- Suburbane wijk - Leidsche Rijn, Utrecht
- Naoorlogse wijk - Buitenhof, Delft
Wat is de impact van pakketlogistiek met een gefragmenteerde markt op de leefbaarheid in wijken?
Stadslogistiek is veel meer dan de thuislevering van pakketten. Elke dag rijden er meer dan 680.000 bestelbusjes en 35.000 vrachtwagens in, door en uit Nederlandse steden (TNO, 2024). E-commerce is daarbij een logistieke stroom die voor veel consumenten erg zichtbaar is: de busjes rijden veel rond in woonwijken, stoppen daar vaak voor thuislevering en veroorzaken daarmee ook een ander type overlast dan bijvoorbeeld vrachtwagens die leveren voor de bouw of een supermarkt en dus komen voor de levering op één specifieke locatie. De verwachting is dat het aantal stadslogistieke kilometers tot 2035 zal toenemen met 19% (TNO, 2024). Ook het aantal leveringen aan huis zal sterk blijven groeien (pakketten, maar ook tweemans (bijvoorbeeld een keuken) en vers).
De ruimtevraag van pakketbezorging in wijken De ruimtevraag valt uiteen in verschillende claims:
- Het aantal bezorgbusjes op straat verschilt per wijk (en qua drukte bij pakketvervoerders). Omgerekend gaat het gemiddeld om ruim 500 pakketjes per wijk per dag. Een gemiddelde bezorgbus heeft voldoende ruimte voor ongeveer 150 pakketten, afhankelijk van de grootte van de pakketten. Terwijl veel van die bestelbusjes volledig gevuld zijn, moeten ze wel geregeld allemaal in dezelfde
23
wijken stoppen.
- Wanneer een bestelbusje aan huis levert, moet het busje meermaals stoppen en parkeren, waarbij vaak de weg en/of de stoep worden geblokkeerd. Dat heeft gevolgen voor de verkeersveiligheid, met name in drukke straten. Met een vrachtfiets wordt dit probleem grotendeels voorkomen. Ook bij gebundelde bezorging aan een pakketpunt of -kluis is er meermaals per dag levering per vervoerder. Daar komt bij dat bestaande los- en laadplekken vaak zijn afgestemd op locaties die beleverd worden, zoals een supermarkt, winkel of horeca. Die locaties zijn niet (per se) handig voor pakketlogistiek, maar wel voor pakketpunten en -kluizen.
- Het opslagvolume van pakketjes: van de ruim 513 miljoen pakketjes die jaarlijks worden besteld met thuislevering, wordt 92,5% thuisbezorgd (met gemiddeld 1,11 bezorgpogingen). Voor deze pakketten is dus grotendeels geen apart opslagvolume nodig in een woonwijk. Voor pakketbezorging bij pakketpunten en -kluizen is dat wel het geval. De verschillen tussen wijken in het aantal pakketjes zijn echter groot (zie het rekenvoorbeeld op de volgende pagina).
Hoe wordt de ruimtelijke urgentie gevoeld?
Zolang we het bestaande systeem (hoofdzakelijk thuisbezorging) niet afbouwen, is het voor gemeenten minder aantrekkelijk om het nieuwe systeem (pakketpunten en -kluizen) te faciliteren. Op dit moment groeit het aandeel van pakketkluizen, maar dit heeft nog geen effect op aandeel thuislevering (dat blijft zelfs stijgen). Veel gemeenten zijn dan ook geen voorstander van het innemen van de schaarse publieke ruimte door pakketkluizen. Voor gemeenten blijven pakketstromen een kleine stadslogistieke stroom (qua bewegingen, voertuigen en kilometers). De vervolgvraag is dan of gemeenten niet beter in kunnen zetten op stadslogistieke stromen waar ze meer invloed op hebben en waar meer winst te behalen is (qua bewegingen, voertuigen en/of kilometers).
De ruimtelijke urgentie kan op een paar manieren vergroot worden. Telkens gaat het om het creëren van een winwinsituatie voor de gemeente, marktpartijen en consumenten (zie ook het eerder omschreven spanningsveld op p.12). De win-win is nodig om partijen aan beide kanten te bewegen:
- Voor de gehele stad is de ruimtelijke urgentie beter voelbaar als een pakketkluis integraal kan worden meegenomen in een grotere ruimtelijke strategie, zoals een strategie voor mobiliteits- of wijkvervoershubs voor een stad(sdeel). Dan kan het aan de voorkant
mee worden genomen in het ontwerpproces van het mobiliteitsconcept. Hetzelfde geldt voor de inpassing in nieuwbouwlocaties (met name in autoluwe gebieden met veel hoogbouw).
- Het is afhankelijk van de wijktypologie en de hoeveelheid bewoners in een wijk. In stedelijke wijken met smalle, drukke straten is het de vraag welke bewegingen noodzakelijk zijn en welke bewegingen te voorkomen zijn, zodat de druk op leefbaarheid, gezondheid en verkeersveiligheid niet nog verder toeneemt. Daar kunnen pakketpunten en
24
-kluizen (mits whitelabel) een grotere maatschappelijke meerwaarde opleveren in de openbare ruimte. De ruimtelijke druk is daar enorm groot, terwijl mobiliteit vaak schuifruimte kan opleveren (in tegenstelling tot andere transities die allemaal meer ruimte vragen in de openbare ruimte). Met inzet op minder bewegingen én bewegingen met een kleinere ruimtelijke claim (zoals voetgangers, fiets, OV) kan ruimte worden vrijgespeeld voor andere transities. In deze wijken is het vinden van locaties voor pakketkluizen vaak veel moeilijker, met name als het beschermd stadsgezicht is.
- In alle wijktypologieën is het belangrijk om te kijken naar koppelkansen: hoe kan een pakketpunt- of kluis ook bijdragen aan bijvoorbeeld de circulaire economie (als inleverpunt voor spullen) of functioneren als ontmoetingsplek?
- Buiten de scope van dit onderzoek (maar niet minder relevant) is de zoektocht van gemeenten naar een vernieuwende logistieke strategie, waarbij er - als deelstrategie - kan worden gedacht aan hubs aan de randen van steden waar stromen van mensen en goederen worden gebundeld (oftewel een Sustainable Urban Logistics Plan). E-commerce moet daar wel volwaardig in worden meegenomen.
Het uitrollen van een netwerk van pakketpunten en -kluizen Pakketbezorgers rekenen met een minimale afstand van 300 meter tussen pakketpunten en -kluizen en een maximale afstand van 400 meter tot een woning in de wijk (de slipperafstand). Om het aandeel van pakketpunten en -kluizen te vergroten is het belangrijk om nabijheid te creëren en ervoor te zorgen dat mensen het makkelijk op de route naar huis/werk etc. mee kunnen nemen. Locaties enkel op privaat domein voldoen dan niet; de positieve impact is juist het grootst als er een netwerk van pakketpunten en -kluizen op diverse plekken ontstaat. Plaatsing op publiek domein is nodig om het netwerk sluitend te maken. Dat is vervolgens weer van belang om een gedragsverandering binnen de transitie te stimuleren. Daarvoor komen bijvoorbeeld stationslocaties in beeld. De afgelopen jaren zijn de lockers in pakketkluizen steeds kleiner geworden, omdat ze juist gebruikt worden voor de pakketjes die onder je arm passen op weg naar huis. Voor grotere pakketten blijft thuisbezorging vooralsnog aantrekkelijker.
Opzet van het ontwerpkader
Het ontwerpkader valt uiteen in twee delen:
- Deel I: Vertaling van de impact van pakketpunten en
-kluizen naar ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes, volgens de strategische doelstellingen: sociale impact, mobiliteit, ruimtelijke kwaliteit, klimaatadaptatie en economische vitaliteit. Deze doelstellingen zijn ook opgenomen in de factsheets (vanaf p. 19). Hierbij wordt onderscheid gemaakt naar ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes op macroniveau (locatiekeuze) en microniveau (belevingswaarde en inpassing).
- Deel II: Toepassing van de ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes op vijf casuswijken. Op basis van verschillende indicatoren (uit databronnen) is per wijk een netwerk van pakketpunten en -kluizen ontwikkeld.
25
Ontwerpkader deel I: ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes Hieronder volgen de ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes, die zijn voortgekomen uit gesprekken met gemeenten, marktpartijen en onderzoekspartijen. De indeling volgt de strategische doelstellingen uit de factsheets:
- Algemeen
- Sociale impact
- Mobiliteit
- Ruimtelijke kwaliteit
- Klimaatadaptatie
- Economische vitaliteit
Algemeen: ontwerpprincipes en ruimtelijke afwegingen Macroniveau • Plaatsing van pakketpunten en -kluizen op slipperafstand van de woning (max. 400 meter). (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketpunten en-kluizen op minimaal 300 meter van andere punten/kluizen. • Ruimte voor een laad- en losplaats, met aandacht voor verkeersveiligheid. • Inzet op bereikbaarheid van pakketpunten en -kluizen te voet, op de fiets of met OV. Bereikbaarheid met de auto alleen wenselijk als er binnen 1 km géén ander pakketpunt of -kluis is, als het om een transferplek richting het buitengebied gaat óf als het gaat om een plek waar mensen al met de auto naartoe gaan (zoals een grote supermarkt). • In iedere gemeente moeten honderden transformatorhuisjes worden bijgeplaatst in wijken voor de benodigde verzwaring van het elektriciteitsnet. Dit kan mogelijk gecombineerd worden met de plaatsing van pakketkluizen (als één object).
Col2
Microniveau (beleving en inpassing)
• Benodigde ruimte: ca. 15 m2 • Afmetingen pakketkluis, ter indicatie (verschilt per operator): • Lengte: 4 meter (formaat is wisselend, bijvoorbeeld 50-72 vakjes per kluis, minimaal 10 kolommen, modulair opbouwen met mogelijkheden voor uitbreiding). Let op: de voorkeur van pakketbezorgers gaat vaak uit naar een pakketkluis van dit formaat, maar er zijn ook kleinere pakketkluizen met +/- 20 vakjes en 2 kolommen per kluis voor locaties buiten een voorkeurslengte van 5 meter). • Hoogte: 2 meter • Diepte: ca. 70 cm (incl. luifeltje zoals bij de PostNL pakketkluis) • Afmetingen grootste pakket in pakketkluis: 40 x 60 x 60 cm. • Kluis met betonnen prefab fundering is verplaatsbaar (gegoten betonnen fundering niet). • Stroomaansluiting en mobiel internet nodig bij pakketkluizen met een scherm (19 inch- scherm verbruikt de meeste stroom, 5G modem). Er zijn ook pakketkluizen op de markt die werken met een batterij met een levensduur van 10 jaar).
26
Sociale impact: ontwerpprincipes en ruimtelijke afwegingen
Col2
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in de publieke ruimte stimuleert interactie en levendigheid, indien consumenten het pakket te voet ophalen (randvoorwaarde: een dekkend netwerk van pakketpunten en -kluizen). • Inzet van een buurtpunt (bijvoorbeeld het netwerk van ViaTim Punten) geeft bewoners de kans om meer invulling te geven aan hun dag en meer contact te krijgen met de buurt. • De dichtheid van het aantal inwoners is de meest bepalende demografsche factor voor de mate van gebruik van een pakketpunt of -kluis.
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in de publieke ruimte stimuleert interactie en levendigheid, indien consumenten het pakket te voet ophalen (randvoorwaarde: een dekkend netwerk van pakketpunten en -kluizen). • Inzet van een buurtpunt (bijvoorbeeld het netwerk van ViaTim Punten) geeft bewoners de kans om meer invulling te geven aan hun dag en meer contact te krijgen met de buurt. • De dichtheid van het aantal inwoners is de meest bepalende demografsche factor voor de mate van gebruik van een pakketpunt of -kluis.
Microniveau (beleving en inpassing)
• De sociale veiligheid van de omgeving is belangrijk: let op voldoende verlichting en ‘eyes on the street’ (plaatsing aan de voorzijde van een gebouw (het liefst dichtbij entrées) en/of woongebouwen met zicht op de pakketkluis). • Let op toegankelijkheid van pakketpunt of -kluis voor mindervaliden met specifeke aandacht voor de entree, de hoogte van het scherm om de code in te toetsen en plaatsing van pakketten in de onderste lockers. • Integratie van de pakketkluis met straatmeubilair, zoals een bankje, stimuleert mogelijk interactie en levendigheid. NB: vandalisme komt vrijwel niet voor.
Mobiliteit: ontwerpprincipes en ruimtelijke afwegingen
Col2
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in de directe nabijheid van andere functies (supermarkt, kantoor, winkelcentrum) voorkomt extra mobiliteitsbewegingen als onderdeel van een ketenverplaatsing (maar voorkomt niet dat mensen de auto gebruiken). • Plaatsing van pakketkluizen bij een transferpunt (station, mobiliteitshub) stimuleert afhaalgedrag met duurzame mobiliteit (OV, deelmobiliteit, fets, te voet). • De locatie van pakketpunten en -kluizen moet bereikbaar zijn met een bezorgbus, die het punt of de kluis meermaals per dag komt leeghalen en/of vullen. • Verkeersveiligheid is een groot aandachtspunt. Zorg bij locatiekeuze voor straten met voldoende ruimte in het straatprofel om te lossen en laden voor het pakketpunt of de -kluis, zodat er geen/minimaal oponthoud ontstaat met verkeersonveilige situaties als gevolg. • Verhuisbewegingen vormen dé kans om nieuwe bewoners gewenst afhaalgedrag aan te leren: afhalen bij pakketpunt of -kluis, te voet, met de fets of met het OV. Bewoners moeten dan actief gewezen worden op de pakketpunten en -kluizen.
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in de directe nabijheid van andere functies (supermarkt, kantoor, winkelcentrum) voorkomt extra mobiliteitsbewegingen als onderdeel van een ketenverplaatsing (maar voorkomt niet dat mensen de auto gebruiken). • Plaatsing van pakketkluizen bij een transferpunt (station, mobiliteitshub) stimuleert afhaalgedrag met duurzame mobiliteit (OV, deelmobiliteit, fets, te voet). • De locatie van pakketpunten en -kluizen moet bereikbaar zijn met een bezorgbus, die het punt of de kluis meermaals per dag komt leeghalen en/of vullen. • Verkeersveiligheid is een groot aandachtspunt. Zorg bij locatiekeuze voor straten met voldoende ruimte in het straatprofel om te lossen en laden voor het pakketpunt of de -kluis, zodat er geen/minimaal oponthoud ontstaat met verkeersonveilige situaties als gevolg. • Verhuisbewegingen vormen dé kans om nieuwe bewoners gewenst afhaalgedrag aan te leren: afhalen bij pakketpunt of -kluis, te voet, met de fets of met het OV. Bewoners moeten dan actief gewezen worden op de pakketpunten en -kluizen.
Microniveau (beleving en inpassing)
• Plaatsing bij voorkeur tegen een muur, zodat het geen zicht belemmert van verkeers- deelnemers. Dit geldt voor zowel inpandige plaatsing als plaatsing in de buitenruimte. • De stoep moet minimaal 3 meter breed zijn (incl. pakketkluis). • Aanwezigheid van faciliteiten voor fetsparkeren en laden/lossen in de nabijheid van het pakketpunt of de -kluis houdt de openbare ruimte toegankelijk en veilig.
27
Ruimtelijke kwaliteit: ontwerpprincipes en ruimtelijke afwegingen
Col2
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in historische stadsdelen en in/nabij erfgoed ligt gevoelig bij de welstand. Besteed hier extra aandacht aan de inpassing (bij voorkeur inpandig) en geef dit beleid aan de voorkant mee, zodat logistieke operators niet voor (fnanciële) verrassingen komen te staan bij plaatsing van de pakketkluizen. Er zijn veel opties qua uiterlijk van de pakketkluizen, waar logistieke operators met gemeente en locatie- eigenaren naar kunnen kijken.
Macroniveau (locatiekeuze) • Plaatsing van pakketkluizen in historische stadsdelen en in/nabij erfgoed ligt gevoelig bij de welstand. Besteed hier extra aandacht aan de inpassing (bij voorkeur inpandig) en geef dit beleid aan de voorkant mee, zodat logistieke operators niet voor (fnanciële) verrassingen komen te staan bij plaatsing van de pakketkluizen. Er zijn veel opties qua uiterlijk van de pakketkluizen, waar logistieke operators met gemeente en locatie- eigenaren naar kunnen kijken.
Microniveau (beleving en inpassing)
• Plaatsing bij voorkeur tegen een muur, zodat de kluis niet in de weg staat en versnippering van de openbare ruimte wordt tegengegaan. Dit geldt voor zowel inpandige plaatsing als plaatsing in de buitenruimte. Daarnaast kan worden gedacht aan plaatsing naast afval- of textielcontainers, aan de rand van speeltuinen of parkeerplaatsen. • Houd rekening met het beeldkwaliteitsplan van de gemeente voor esthetische eisen, zoals kleurcoördinatie. • Sta geen reclame toe op de pakketkluis voor een rustiger straatbeeld. • In samenwerking met kunstenaars kan de vormgeving van pakketkluizen een grote toevoeging in ruimtelijke kwaliteit betekenen.
Macroniveau • In wijken met (potentieel) hittestress en wateroverlast gaat de voorkeur uit naar (locatiekeuze) plaatsing van pakketkluizen in gebouwen in plaats van in de openbare ruimte, zodat de pakketkluizen geen schaarse (mogelijk te vergroenen) openbare ruimte innemen. • Plaatsing van pakketkluizen bij een transferpunt (station, mobiliteitshub) stimuleert afhaalgedrag met duurzame mobiliteit (OV, deelmobiliteit, fiets, te voet). Wanneer pakketjes met de auto worden opgehaald door consumenten, is er alsnog CO-uitstoot. 2
Col2
Microniveau (beleving en inpassing)
• De pakketkluis kan geïntegreerd worden met straatmeubilair, zoals de plaatsing van plantenbakken ernaast. Zo wordt vergroening gekoppeld aan de toevoeging van de pakketkluis in het publieke en private domein.
Pakketkluis van De Buren bij een fietsenstalling Pakketkluis van De Buren op bedrijvenpark Strijp-T, Eindhoven
28
Economische vitaliteit: ontwerpprincipes en ruimtelijke afwegingen
Col2
Macroniveau (locatiekeuze) • In combinatie met of in de nabijheid van voorzieningen (met name winkels) kan een pakketpunt of -kluis een economische impuls geven en de aantrekkelijkheid van een straat vergroten: meer voorbijgangers, meer levendigheid. Dit is wenselijk in de grotere straten in een buurt en/of in een winkelcentrum (niet in woonstraten). Wel moet er rekening worden gehouden met verkeersbewegingen. • Een pakketkluis op privaat domein (bijvoorbeeld winkelcentrum) biedt de mogelijkheid aan retailers om bestellingen in de pakketkluis te plaatsen. Dat versterkt fysieke winkels.
Macroniveau (locatiekeuze) • In combinatie met of in de nabijheid van voorzieningen (met name winkels) kan een pakketpunt of -kluis een economische impuls geven en de aantrekkelijkheid van een straat vergroten: meer voorbijgangers, meer levendigheid. Dit is wenselijk in de grotere straten in een buurt en/of in een winkelcentrum (niet in woonstraten). Wel moet er rekening worden gehouden met verkeersbewegingen. • Een pakketkluis op privaat domein (bijvoorbeeld winkelcentrum) biedt de mogelijkheid aan retailers om bestellingen in de pakketkluis te plaatsen. Dat versterkt fysieke winkels.
Microniveau (beleving en inpassing)
• Integratie van de pakketkluis (in bushalte, met plantenbakken ernaast, met transformatorhuisjes) maakt de pakketkluis minder opvallend. • Houd rekening met het beeldkwaliteitsplan van de gemeente voor esthetische eisen, zoals kleurcoördinatie. • Voorkom reclame op de pakketkluis voor een rustiger straatbeeld.
Ontwerpkader deel II: toepassing van de ruimtelijke afwegingen en ontwerpprincipes op vijf casuswijken
Er zijn grote verschillen tussen wijken in Nederland. Er valt bijvoorbeeld te denken aan beloopbaarheid, dichtheid van woningen, druk op de openbare ruimte, nabijheid van voorzieningen of OV, functiemix en autobezit. Dat zijn allemaal indicatoren die invloed hebben op de effectiviteit van pakketpunten en -kluizen.
Voor het ontwerpkader is gekeken naar vijf wijktypologieën die ook zijn gebruikt in de Outlook Stadslogistiek (TNO). Dit zijn wijken die nu veel voorkomen in Nederland en in de toekomst ook een belangrijke rol blijven spelen. Voor iedere wijktypologie is een bestaande wijk in Nederland geselecteerd voor dit onderzoek:
- Historische binnenstad - Binnenstad, ’s-Hertogenbosch
- Oude stadswijk - Assendorp, Zwolle
- Hoogbouw - Stadsdriehoek, Rotterdam
- Suburbane wijk - Leidsche Rijn, Utrecht
- Naoorlogse wijk - Buitenhof, Delft
Per wijktypologie is in beeld gebracht wat de meest geschikte locaties zijn voor pakketpunten en -kluizen. Hierbij gaat het om het testen van indicatoren om tot een netwerk van pakketpunten en -kluizen te komen. Deze punten kunnen overlappen met al bestaande punten, want er is niet gezocht naar aanvullende punten op het bestaande netwerk van pakketpunten en -kluizen. Op basis van het onderzoek kan wel opnieuw gekeken worden naar het bestaande netwerk in de wijken en geconcludeerd worden waar pakketpunten of -kluizen nog ontbreken.
In dit onderzoek wordt uitgegaan van enkel white label pakketpunten en -kluizen (in Nederland is hier één aanbieder van). In het netwerk is telkens uitgegaan van een minimale afstand van 300 meter tussen pakketpunten en -kluizen en een maximale afstand van 400 meter als slipperafstand vanaf de woning.
Ieder netwerk bevat een samenstelling van de vier typen pakketpunten en -kluizen uit de factsheets: een bemand servicepunt, een pakketkluis op privaat domein, een pakketkluis bij een mobiliteitshub en/of een pakketkluis buiten op publiek domein.
Indicatoren voor een dekkend netwerk van pakketpunten en -kluizen Op basis van de volgende indicatoren is een netwerk ontwikkeld van pakketpunten en -kluizen per wijk. Telkens is een kaart van de wijk Assendorp in Zwolle weergegeven ter illustratie. De kaarten van de overige wijken zijn terug te vinden in de bijlage.
Informatie over de wijk De informatie over de wijk geeft een beeld van het aantal pakketjes per wijk (schatting op basis van het aantal huishoudens en woningen per wijk), de druk op de openbare ruimte en de hoeveelheid auto’s in een wijk (om te vermijden dat mensen pakketjes met de auto ophalen).
- Leefbaarheidsscore (Bron: de Leefbaarometer)
- Autobezit (aantal auto’s per huishouden)
- Demografie (aantal inwoners en huishoudens met representatie van de leeftijdscategorieën)
- Groen in de wijk (percentage groenoppervlak ten opzichte van het totale oppervlak van de wijk, inclusief een indicatie van het percentage groenoppervlak wat
29
bedekt is met boomkronen). Bebouwingstype Foto’s van de wijk geven een indruk van de meest voorkomende bebouwingstypologie.
Netwerk en bereikbaarheid Per wijk is het netwerk van straten in beeld gebracht, zodat zichtbaar wordt waar de grotere doorgaande wegen en de kleinere woonstraten zich bevinden. Daarnaast is de bereikbaarheid in beeld gebracht:
- Bereikbaarheid logistiek: dit is een simulatie op basis van het Digital Platform City Logistics. Deze datatool van Rebel geeft inzicht in de huidige logistieke stromen als hulpmiddel om vervolgens nieuwe logistieke stromen te kunnen ontwerpen. Per wijk is in beeld gebracht wat het aantal bestelbusbewegingen per week zijn voor de verschillende straten, specifiek voor pakketten.
- Bereikbaarheid personen: de beloopbaarheid van de wijk (score op schaal 1-10, waarbij wordt gekeken naar de beschikbare ruimte voor voetgangers) in combinatie met de locatie van OV-haltes laat zien hoe goed de wijk bereikbaar is voor personen. Deze indicator maakt het mogelijk om de pakketkluis te koppelen aan een mobiliteitshub.
Ruimtelijke kenmerken van de wijk Per wijk is specifiek gekeken naar de volgende ruimtelijke kenmerken:
- Woningdichtheid: het aantal woningen per hectare.
- Aanwezige ruimte in het straatprofiel (met als doel om voldoende ruimte voor voetgangers te behouden bij plaatsing van een pakketkluis buiten op publiek domein) Er is onderscheid gemaakt tussen:
- Plaatsing van een pakketkluis in de voetgangersruimte (bandbreedte van 3-5 meter brede ruimte). Dit gaat om verharde ruimte anders dan een parkeervak, fietspad, autoweg etc.
- Plaatsing van een pakketkluis in de voetgangersruimte inclusief een parkeervak om uit te komen op 3-5 meter breedte.
Functies en voorzieningen Pakketpunten en -kluizen kunnen goed gekoppeld worden aan verschllende functies en voorzieningen, zoals een supermarkt, gezondheidsfunctie, kantoor, etc. De aanwezige functies en voorzieningen in een wijk zijn in beeld gebracht (zie volgende pagina).
30
Netwerk van de wijk Assendorp, Zwolle
Bereikbaarheid logistiek (met aantal bestelbusbewegingen per week)
Aanwezige ruimte op de stoep / in het straatprofiel
31
Synthesekaart per wijk De stapeling van indicatoren leidt tot een dekkend netwerk van pakketpunten en -kluizen per wijk, weergegeven op een synthesekaart per wijk. De kaart geeft bovendien aan met welke motivatie er voor een locatie is gekozen.
De letters A-D op de kaart verwijzen naar:
- A: bemand servicepunt
- B: pakketkluis op privaat domein
- C: pakketkluis bij een mobiliteitshub
- D: pakketkluis buiten op publiek domein.
Kantoor
Winkels
Winkelgebied, 30m straal
Logies, bijeenkomst, café etc.
Synthesekaart voor de wijk Assendorp (Zwolle) met daarop een voorstel voor een netwerk van pakketpunten en -kluizen, op basis van een stapeling van de indicatoren.
Wijktypologie: historische binnenstad
- lessen uit ´s-Hertogenbosch In drukke binnensteden is het de uitdaging om verkeersoverlast en parkeerdruk te verminderen. Er moet zoveel mogelijk ruimte worden vrijgemaakt voor (winkelend) publiek. Daarom is het belangrijk om zoveel mogelijk bewegingen te voorkomen.
Per binnenstad verschilt het hoeveel mensen daadwerkelijk in de binnenstad wonen of juist eromheen. Om verkeersoverlast en parkeerdruk te verminderen, is het slim om pakketkluizen juist net aan de randen van de binnenstad te plaatsen, zodat men niet het centrum in hoeft te gaan om pakketten op te halen. Dat verlaagt ook de verkeersintensiteit en de druk op schaarse parkeerplekken. Het is echter nog wel een uitdaging om te voorkomen dat busjes daadwerkelijk niet de binnenstad in rijden. Ook aan de randen geldt dat hier slim gebruik kan worden gemaakt van bestaande logistieke stromen door pakketkluizen te integreren in bestaande voorzieningen, zoals supermarkten of mobiliteitshubs. In binnensteden waar juist meer aanloop gewenst is, geldt deze strategie niet.
Voor binnensteden is het wenselijk als de mobiliteitstransitie zoveel mogelijk wordt ondersteund. Door de kluizen te koppelen aan OVknooppunten of fietsvriendelijke locaties, wordt het gebruik van duurzame vervoersmiddelen gestimuleerd. Dit sluit aan bij de stedelijke ambitie om autogebruik in de binnenstad te verminderen.
De focus op randlocaties en multifunctionele gebruiksopties (zoals fietsenstallingen of bushaltes) helpt om de toch al beperkte openbare ruimte binnen de historische kern optimaal te benutten. Ook wordt er zo meer rekening gehouden met bijvoorbeeld beschermde stadsgezichten.
Wijktypologie: oude stadswijk
- lessen uit Zwolle In oude volkswijken zijn er vaak smalle woonstraten. Hier ligt de nadruk op het verminderen verkeersoverlast. Pakketkluizen in of naast supermarkten of winkels in toch al drukkere winkelstraten kunnen bijdragen aan het verminderen van verkeersstromen in de woonstraten. Bewoners kunnen pakketten ophalen tijdens het boodschappen doen, waardoor ze niet los met de auto nog pakketjes ophalen.
Ook in dit type wijken is de druk op de openbare ruimte groot. Daarom is het wenselijk om slim om te gaan met ruimte en
32
te kijken naar locaties voor pakketkluizen bij een treinstation of bushalte. Dit biedt een goed alternatief voor bewoners. Met pakketpunten en -kluizen wordt het mogelijk om vervoersbewegingen te centraliseren, wat de verkeersdruk in wijken verder ontlast.
Wijktypologie: hoogbouw en autoluwe wijk
- lessen uit Rotterdam Hoogbouw biedt de mogelijkheid om te kijken naar de plaatsing van pakketkluizen binnen woongebouwen of kantoren, zodat bewoners of werknemers het daar makkelijk onderweg naar huis mee kunnen nemen. Pakketbezorgers hoeven dan ook niet het woongebouw verder te betreden. Daarnaast kan goed gebruik worden gemaakt van de toch al druk bezochte locaties in de wijk, zoals metrostations of supermarkten. Ook in dit type wijken geldt vaak dat de druk op de openbare ruimte groot is (er is met een reden gekozen voor hoogbouw), er een hoge dichtheid aan inwoners is en dat er een grote behoefte is aan groen in de openbare ruimte (bij gebrek aan tuinen). Daarom moet de openbare ruimte bij voorkeur zoveel mogelijk worden vrijgespeeld.
Op dit moment zijn er nog weinig hoogbouwwijken in Nederland. Wel is er een aantal in ontwikkeling, vaak in de buurt bij stations. Juist in deze nieuwbouwwijken liggen grote kansen om mensen direct een gedragsverandering aan te leren: bezorging bij pakketpunten en -kluizen in plaats van thuislevering. Dat past ook bij de strategie om in deze wijken in te zetten op een autoluw mobiliteitsconcept. Hiervoor moeten aanbieders vroegtijdig worden betrokken in de planvorming om mee te kunnen denken over de ideale vorm (voorbeeld: Merwedekanaalzone in Utrecht).
Wijktypologie: suburbane wijk en naoorlogse wijk
- lessen uit Utrecht en Delft In deze wijken is vaak weinig druk op de openbare ruimte en is het juist een uitdaging om te voorkomen dat mensen een pakket ophalen met de auto. Dat maakt het ook ingewikkelder om pakketkluizen rendabel te maken. Daarom moet hier zoveel mogelijk worden gekeken naar koppelkansen met bestaande functies en voorzieningen in de wijk, zoals een supermarkt, winkelcentra, OV-halte of een werklocatie. Zo kan het voorzieningenniveau in de wijk verder worden uitgebreid. Doordat er relatief veel ruimte beschikbaar is, kan de plaatsing van pakketkluizen gecombineerd worden met andere functies, zoals de integratie met een zitgelegenheid, of fietsparkeerplaatsen. Dat bevordert de leefbaarheid in de wijk.
33
H O O F D S T U K 6
Rolverdeling publieke overheid en marktpartijen
Bij de uitrol van pakketkluizen, zijn er verschillende varianten mogelijk voor de rolverdeling tussen de publieke overheid en private marktpartijen.
1. Volledig publiek: de publieke overheid voorziet de investeringen in de infrastructuur en is ook verantwoordelijk voor het beheer en onderhoud. Dit is bijvoorbeeld het geval bij straatmeubilair. 2. Publieke infrastructuur, private exploitatie: een private marktpartij is verantwoordelijk voor de investeringen in de kluis zelf en is de exploitant, maar het beheer en onderhoud van de omliggende “infrastructuur” (openbare ruimte, etc.) en mogelijk zelfs van de kluis (schoonmaak) gebeurt door de gemeente. Deze rolverdeling is vergelijkbaar met de werking van het openbaar vervoer in Nederland, waarbij de spoorinfrastructuur gescheiden is van de exploitatie van het treinvervoer. 3. Volledig privaat: de investeringen, beheer en onderhoud zijn volledig voor de rekening van een private marktpartij. Dit is de manier waarop de huidige logistieke dienstverleners hun pakketkluizen opereren. Een ander voorbeeld zijn de nieuwe kiosken voor de verkoop van o.a. kranten en tijdschriften in Parijs waarbij het ontwerp, installatie, onderhoud en beheer van deze kiosken volledig gebeurt door JCDecaux [3]. De kosten worden gedekt door de inkomsten uit reclame.
Afhankelijk van de doelstellingen van een gemeente en haar gekozen beleidsoptie (zie hoofdstuk 4), is het mogelijk om te kiezen voor één van deze varianten. Een gemeente kan voor variant 1 of 2 kiezen wanneer de oplossingen vanuit de private markt niet tot het gewenste effect leiden of wanneer locaties die de voorkeur genieten van de gemeente (bijvoorbeeld inpandige locaties) niet ontwikkeld worden door de private marktpartijen.
Publiek-private samenwerking
Publiek-private samenwerking (PPS) vormt de basis voor de realisatie van een pakketkluisnetwerk dat zowel voldoet aan de behoeften van de inwoners als aan de doelen van betrokken bedrijven. Voor de gemeente is het belangrijk om afspraken te maken met logistieke bedrijven, pakketbezorgers, retailers, vastgoedeigenaren, vastgoedontwikkelaars en aanbieders van pakketkluizen. De gemeente kan de ruimtelijke voorwaarden en vergunningverlening verzorgen, terwijl private partijen verantwoordelijk zijn voor de levering, plaatsing en beheer & onderhoud van de pakketkluizen. Door duidelijke afspraken te maken over eigenaarschap, rechten en plichten kunnen beide partijen bijdragen aan een efficiënte werking van het pakketpunten en -kluizensysteem.
3 Bron: https://www.jcdecaux.com/press-releases/mediakiosk-subsidiaryjcdecaux-renews-contract-modernisation-paris-newsstands-and
Verschillende varianten publiek-privaat
Bovendien is het belangrijk om de belangen van lokale ondernemers te betrekken bij de ontwikkeling van pakketkluizen. Samenwerkingen met lokale bedrijven, zoals supermarkten en winkelcentra, kunnen zorgen voor een strategische locatie van de pakketkluizen, waarmee de toegankelijkheid wordt verhoogd en het gebruik wordt gestimuleerd. In veel gevallen hoeft de gemeente deze samenwerking niet actief te stimuleren en maken logistieke dienstverleners zelf afspraken met deze bedrijven voor het plaatsen van hun pakketkluizen in winkels of sportclubs zoals bijvoorbeeld Gamma, Karwei, Jumbo, Hema, Mediamarkt of Basic-Fit. Daarnaast kan de samenwerking met andere publieke instanties, zoals woningcorporaties en maatschappelijke organisaties, bijdragen aan een breder draagvlak en een meer geïntegreerde benadering van de logistieke infrastructuur binnen de gemeente.
Tot slot, een gemeente kan overwegen om een formelere vorm van PPS aan te gaan door een exclusieve concessie voor (white label) pakketkluizen in de openbare ruimte aan te besteden, vergelijkbaar met aanbestedingen voor bijv. openbaar vervoer. Dit is echter een complexere operatie: allerlei keuzes dienen van tevoren gemaakt te worden, omdat bijsturen na contractverlening lastig en soms zelfs aanbestedingsrechtelijk onmogelijk is. Daarom dient de aanbestedingsstrategie goed uitgewerkt te worden. En het is ook niet zo – anders dan bijv. bij DBFM-projecten voor snelwegen – dat hiervoor standaarddocumenten beschikbaar zijn. Een en ander kan ertoe leiden dat de transactiekosten voor zo’n concessieverlening hoog zijn.
34
Betrekken van bewoners en andere belang- hebbenden
Een ander belangrijk aspect van de samenwerking is het betrekken van bewoners en andere belanghebbenden. Door hen vroegtijdig te informeren en te betrekken bij de planning en locatiekeuze van de pakketkluizen, wordt het draagvlak vergroot. Dit kan bijvoorbeeld door informatieavonden te organiseren, enquêtes af te nemen of samenwerkingsverbanden met bewonersorganisaties aan te gaan. Door deze betrokkenheid kunnen de locaties van pakketkluizen zo gekozen worden dat ze aansluiten bij de behoeften van de inwoners en worden mogelijke bezwaren voorkomen. Belangrijk is in ieder geval dat een gemeente duidelijk moet zijn over de ruimte die bewoners en andere belanghebbenden hebben om invloed uit te oefenen. Als inspraak verkeerd wordt georganiseerd of als de verwachtingen niet duidelijk zijn dan kan dit het tegengestelde effect hebben. Daarnaast is het van belang om de bewoners continu op de hoogte te houden van de ontwikkelingen rondom de pakketkluizen. Dit kan door middel van nieuwsbrieven, berichten op sociale media en het inrichten van een speciale website waar informatie over de pakketkluizen te vinden is. Door te zorgen voor een transparante communicatie kunnen misverstanden worden voorkomen en blijft het draagvlak onder de inwoners behouden. Bewoners kunnen ook betrokken worden bij het melden van problemen of suggesties voor verbeteringen, waardoor ze een actieve rol kunnen spelen in het optimaliseren van het systeem. Het betrekken van andere belanghebbenden, zoals maatschappelijke organisaties en wijkraden, is ook van groot belang. Deze partijen hebben vaak een goed beeld van de behoeften binnen specifieke wijken en buurten en
kunnen waardevolle input leveren bij het bepalen van de locaties en de inrichting van de pakketkluizen. Door deze organisaties actief te betrekken bij het proces, kan het pakketkluissysteem beter aansluiten bij de lokale context en behoeften.
Concurrentiepositie
Gemeenten moeten de impact overwegen van pakketkluizen op lokale winkels en ondernemers. Hierbij dienen twee tegenstrijdige effecten tegen elkaar afgewogen te worden. Enerzijds kan het plaatsen van pakketkluizen bij fysieke winkels er (in theorie) toe leiden dat meer publieksverkeer in winkelgebieden ontstaat, waarbij de omvang van dit effect lastig meetbaar is. Anderzijds maken pakketkluizen het online winkelen laagdrempeliger een aantrekkelijker, wat juist schadelijk is voor lokale winkels. Bij het formuleren van beleid en het maken van keuzes ten aanzien van pakketkluizen speelt deze belangenafweging tenminste impliciet een rol.
Samenwerking met lokale winkels
Pakketkluizen kunnen mogelijk in samenwerking met lokale winkels worden geplaatst, zodat ze het winkelbezoek stimuleren. Door samen te werken met lokale ondernemers kunnen pakketkluizen een positieve bijdrage leveren aan de lokale economie. Zo kan een winkel bijvoorbeeld ruimte beschikbaar stellen voor een pakketkluis, waardoor er extra klanten naar de winkel komen die ook andere producten kunnen kopen. Dit soort samenwerkingen kunnen ook helpen om de kosten van de installatie en het onderhoud van de kluizen te delen. Gemeenten kunnen deze samenwerkingsvormen actief stimuleren door middel van subsidies of andere financiële prikkels. Op deze manier kunnen pakketkluizen niet alleen het gemak voor consumenten verhogen, maar ook bijdragen aan de vitaliteit van lokale winkelgebieden.
Samenwerking met vastgoedeigenaren of -ontwikkelaars
Wanneer een gemeente (enkel) inpandige pakketpunten wil voorzien, kan het nodig zijn om vastgoedeigenaren of -ontwikkelaars te overtuigen om ruimte te voorzien voor pakketlogistiek. Dat kan zowel door financiële prikkels (bv. subsidies om lagere huur mogelijk te maken voor logistieke functies), maar ook door regelgeving (verplichten van logistieke oplossingen in nieuwe gebiedsontwikkelingen en pakketkluizen in nieuwe residentiële gebouwen). In
35
dat geval kan het ook nuttig zijn om de koppeling te zoeken met andere functies zoals mobiliteit (bv. inpandige fietsenparking) of circulaire economie (bv. inzamelen van afgedankte elektro of textiel) om de business case voor de ontwikkelaar te versterken.
Convenant
Tot slot is het ook mogelijk om een convenant [4] af te sluiten met de belangrijkste stakeholders van de pakketlogistiek (pakketbezorgers, leveranciers van pakketkluizen, vastgoedeigenaars, projectontwikkelaars,…). Een convenant is een beleidsinstrument met een informeel karakter, omdat het geen wetgeving betreft. De overheid maakt bij convenanten gebruik van horizontale verhoudingen met de betreffende doelgroep. Met een convenant dwing je gedragsveranderingen niet af door het opleggen van ge- of verboden in de wet. In plaats daarvan maak je met een bepaalde doelgroep op basis van min of meer gelijkwaardige verhoudingen afspraken. Deze afspraken zijn vrijwel altijd stimulerend bedoeld. Er kunnen echter ook sancties zijn op het niet naleven van de afspraken. Deze sancties worden dan in het convenant opgenomen. Voorbeelden van convenanten in stadslogistiek zijn het “Convenant ZES” van de gemeente Rotterdam of het Convenant Schoon en Emissieloos Bouwen (Rijksoverheid). Een convenant is een eerste stap om in gesprek te gaan over de tegenstrijdige belangen van de gemeente en pakketbezorgers en tot een gedeeld verhaal te komen.
4 Bron: https://www.kcbr.nl/beleid-en-regelgeving-ontwikkelen/ beleidskompas/3-wat-zijn-opties-om-het-doel-te-realiseren/31beleidsinstrumenten/juridisch/convenant
36
H O O F D S T U K 7
Financiële componenten
Het plaatsen van pakketkluizen brengt kosten met zich mee, zoals aanschaf (een pakketkluis kost gemiddeld €20.000), installatie en onderhoud. De uitbater van de pakketkluis draagt deze kosten. In het geval van samenwerking met andere partijen (bv. met andere pakketbezorger(s) of met een retailer voor het gebruik van de pakketkluis voor click & collect), ontvangt de uitbater van de pakketkluis inkomsten van de derde partij. Meestal gaat het om een bedrag per pakket dat via de kluis wordt bezorgd. De gemeente moet dus zelf niet investeren in deze infrastructuur of in operationele kosten, ook niet voor pakketkluizen in het openbaar domein.
In het geval van servicepunten, betaalt de pakketbezorger een vergoeding van €0,2 à €0,3 per pakket aan de uitbater van het bemand servicepunt.
Indirecte kosten en baten
Een belangrijke indirecte kostenpost waar de gemeente rekening mee moet houden, zijn de kosten voor het gebruik van openbare ruimte. Afhankelijk van de wijk waar de pakketkluis wordt geplaatst, is de ruimte schaars en dus kostbaar. Een gemeente kan deze kosten vertalen naar een precariobelasting [5], die verschillend kan zijn per gebiedsdeel. Zo moet een Amsterdamse horeca-uitbater in het stadscentrum een hogere belasting betalen voor zijn terras (€137,4/m²) dan in de gebieden Nieuw-West of Noord (€54,70/m²). Andere voorbeelden zijn de inname van openbaar domein voor het inrichten van een bouwplaats of uitstallen van winkelwaren.
Een gemeente kan er ook voor kiezen om geen belasting te heffen, wanneer deze indirecte kosten voor de inname van het openbaar domein opwegen tegen de maatschappelijke baten zoals de vermindering van verkeer en uitstoot van CO₂ en fijnstof.
Een meer gedetailleerde maatschappelijke kostenbatenanalyse zou in een vervolgonderzoek meer inzicht kunnen geven in wie de lusten en wie de lasten draagt in het systeem van pakketpunten- en kluizen. Het is daarbij belangrijk om alle betrokken partijen in rekening te
brengen (gemeente, pakketbezorger, consument, maar ook vastgoedeigenaars en -ontwikkelaars).
Door maatschappelijke kosten en baten beter te kwantificeren kan beter worden bepaald of pakketkluizen een waardevolle toevoeging zijn aan de stedelijke infrastructuur. Een positieve kostenbatenverhouding kan bijdragen aan de besluitvorming en aan het draagvlak voor de plaatsing van de kluizen. Echter, zo’n economische analyse kan nooit de enige factor van invloed zijn voor de besluitvorming.
5 Bron: Onder de naam precariobelasting of precariorechten kan door een Nederlandse gemeente of een openbaar lichaam BES een belasting worden geheven ter zake van het hebben van voorwerpen op of boven voor de openbare dienst bestemde gemeentegrond, provinciegrond (artikel 228 Gemeentewet en artikel 222c Provinciewet) of grond van het openbaar lichaam (artikel 60 FinBES).
37
H O O F D S T U K 8
STAP 1
- Werkgroep
- Huidige situatie in kaart
- Behoefteanalyse
- Locatieanalyse
STAP 3
- Vergunningsaanvragen
- Plaatsing
STAP 5
- Prestatiebewaking
- Evaluatie en uitbreiding
| g tsing ie | Col2 |
|---|---|
| g tsing ie | STAP Dialo - Dialo - Keuz - Afspr |
| g tsing ie | STAP Com klant - Inform bewon - Klant |
| g tsing ie |
8.1 Stap 0: Visievorming stedelijke logistiek
Wanneer een gemeente nog weinig beleidsbeslissingen heeft gemaakt op het vlak van pakketpunten of stedelijke logistiek, is het nuttig om dit onderwerp breder te kaderen binnen het beleid rond mobiliteit, ruimte en duurzaamheid. Door bepaalde uitgangspunten politiek te laten valideren, is er een duidelijke richting voor de vervolgstappen.
8.2 Stap 1: Onderzoek en planning
Wanneer de gemeente duidelijke doelstellingen heeft vastgelegd op vlak van mobiliteit en stedelijke logistiek, kan deze een behoefteanalyse uitvoeren om na te gaan welke problemen de gemeente kan/wil oplossen met behulp van infrastructuur voor pakketstromen en welke randvoorwaarden belangrijk zijn bij de introductie ervan. De volgende acties zijn daarvoor nuttig.
• Oprichting van een werkgroep met vertegenwoordigers uit verschillende domeinen: mobiliteit, openbare ruimte, leefmilieu, beheer & onderhoud, vergunningen. Deze werkgroep is nodig om de belangen op elkaar af te stemmen, en draagvlak binnen de gemeente te creëren en leidt tot een gedeelde verantwoordelijkheid voor de effectieve uitrol van de gekozen strategie.
• In kaart brengen leveringen pakketten en impact. Welke overlast ervaren bewoners van verschillende wijken (stadscentrum, oude stadswijk, sub urbane gebieden) van de aan-huis levering van pakketten? Welke mobiliteitsimpact is er te meten (bijvoorbeeld de aantallen bestelbusjes die dagelijks door woonstraten rijden)? Is er voldoende plek om te laden- en lossen en gebeurt dit op een verkeersveilige manier? Zijn er tot slot al pakketpunten in de gemeente? Waar zijn deze gelegen, hoeveel bewoners worden hiermee bereikt, gaat het om gesloten of open netwerken en wat zijn de voor- en nadelen van de verschillende pakketpunten? Het is aan te raden om in deze stap de al actieve pakketbezorgers te betrekken om de juiste data te verzamelen.
• Strategische doelstellingen gemeente. Hoe verhoudt de situatie op vlak van e-commerce leveringen zich ten opzichte van de strategische doelstellingen van de gemeente op het gebied van sociale cohesie, mobiliteit, verkeersveiligheid, milieu, gezondheid, ruimte en economische vitaliteit?
• Behoefteanalyse. Door de huidige stand van
38
zaken op het gebied van e-commerce leveringen te vergelijken met de strategische doelstellingen, is het mogelijk om – met de leden van de werkgroep
- de behoeftes in kaart te brengen. Deze behoeftes kunnen bijvoorbeeld zijn:
- verplichting voor het installeren van pakketkluizen in nieuwe appartemetencomplexen
- pakketpunten in wijken waar veel e-commerceleveringen met overlast tot gevolg
- white label pakketkluizen
- hub aan de rand van de stad voor gebundelde leveringen naar de pakketpunten
• Locatieanalyse. Wanneer de noodzaak duidelijk is, is het mogelijk om aan de hand van de ontwerpprincipes uit hoofdstuk 5 aan de slag te gaan om waardevolle locaties of zoekzones voor pakketpunten te identificeren.
8.3 Stap 2: Dialoog en afspraken
1. Dialoog met de aanbieders van pakketpunten. Op basis van de behoefte- en locatieanalyse én van de gewenste marktstrategie (van reactief tot expansief - zie hoofdstuk X), kan de gemeente stakeholders benaderen voor het realiseren van pakketpunten en – kluizen op de gewenste locaties. In veel gevallen zullen logistieke dienstverleners zélf de eerste stap nemen om contact op te nemen met de gemeente. Het helpt om hier als gemeenteop voorbereid te zijn en de aanbieders van pakketpunten zo goed mogelijk te informeren over de doelstellingen en de resultaten van de locatie-analyse.
Zo kan de markt rekening houden met de behoeften van de gemeente en deze mogelijk deels invullen. Wanneer er geen locaties beschikbaar zijn op privaat domein, kan de gemeente vervolgens overwegen om op zoek te gaan naar locaties op openbaar of semi-publiek domein: bij mobiliteitshubs, parkeergarages of terreinen of in de buurt van andere publieke voorzieningen.
2. Keuze type overeenkomst(en). Zoals uitgewerkt in hoofdstuk 4 zijn er verschillende overeenkomsten mogelijk met marktpartijen. De gemeente kan ervoor kiezen om pakketkluizen te reguleren op basis van haar omgevingsplan en vergunningen te verlenen per individuele locatie. Op deze manier faciliteert de gemeente de realisatie van verschillende gesloten of open netwerken van pakketpunten en -kluizen naast elkaar. Daarnaast is het ook mogelijk om voor pakketkluizen op openbaar
domein een concessie in de markt te zetten en voor één aanbieder te kiezen die onder bepaalde voorwaarden pakketkluizen plaatst (bv. verplicht openstellen van pakketkluizen voor derden). De keuze voor type overeenkomst kan verschillen per stadsdeel.
3. Voorwaarden ontwerp, beheer en onderhoud. De gemeente kan voorwaarden opleggen aan de aanbieders van pakketkluizen op het gebied van ontwerp, beheer en onderhoud. Dit is telkens een vertaling van de eigen strategische doelstellingen en beleid van de gemeente naar randvoorwaarden.
In hoofdstuk 5 zijn een aantal ontwerpprincipes opgenomen voor pakketkluizen. De gemeente kan ervoor kiezen om deze over te nemen en aan te vullen met bijvoorbeeld: een minimaal of maximaal aantal vakjes per kluis, voorwaarden m.b.t. type installatie (bv. autonome pakketkluis met batterij of pakketkluis met scherm en elektriciteitsaansluiting), branding (bv. gebruik van de huisstijl voor straatmeubilair van de gemeente met minimale bedrijfsuitingen in plaats van volledige branding door logistieke dienstverlener). Het softwaresysteem dat dient als back-end voor het beheer van de pakketkluizen, is een verantwoordelijkheid van de leverancier van de pakketkluis.
Wanneer de gemeente oplegt dat de pakketkluis opengesteld moet worden voor derden, dan is het belangrijk om hierbij goede afspraken te maken met de leverancier van de pakketkluis en strikte voorwaarden op te leggen die ervoor zorgen dat het voor andere marktpartijen daadwerkelijk interessant is om gebruik te maken van deze infrastructuur. Door vooraf in gesprek te gaan over deze voorwaarden kan de gemeente ook nuttige inzichten krijgen in het effectieve effect van bepaalde voorwaarden. Mogelijke voorwaarden hebben betrekking op:
- de prijs per pakket die een logistieke dienstverlener moet betalen om gebruik te maken van de kluis (met indexatie)
- het reserveren van vakjes (first-come-first-served of het reserveren van een x-aantal vakjes per marktpartij)
- voldoende mogelijkheden om pakketten af te leveren (liefst in een hub met korte verwerkingstijd).
- software en onderlinge datadeling
De uitwisseling van gevoelige bedrijfsinformatie (volumes van pakketten en real-time capaciteit van
39
de pakketkluizen) vormt de grootste drempel vormt voor een efficiënte werking van een open netwerk van pakketkluizen die door verschillende marktpartijen gebruikt wordt. Regelgeving op nationaal niveau is dus nodig zodat niet elke gemeente deze onderhandeling individueel moet opnemen.
Tot slot is de leverancier van de pakketkluis verantwoordelijk voor het onderhoud ervan. Uit interviews blijkt dat diefstal en vandalisme in de praktijk weinig voorkomen bij pakketkluizen. Als dit toch het geval is, dan is de leverancier verantwoordelijk voor het herstellen of schoonmaken van de kluis. Het is ook nuttig om binnen de vergunning of concessie afspraken te maken met betrekking tot de maximale tijd dat een pakketkluis uit dienst kan zijn omwille van een technische storing.
4. Afspraken over monitoring en evaluatie. Zie stap 5. Om een monitoring mogelijk te maken van de gewenste parameters, zijn goede afspraken nodig rond welke data de leverancier van de pakketkluis zal delen met de gemeente (onder welke vorm, frequentie, welk niveau van aggregatie,…).
8.4 Stap 3: Vergunningen en plaatsing
• Vergunningsaanvragen. Wanneer de locaties en de manier van organiseren duidelijk zijn, volgt de administratieve fase, waarbij – wanneer van toepassing – een concessieovereenkomst wordt afgesloten en een omgevingsvergunning wordt verleend door de gemeente. Hoe beter het gesprek en de voorbereiding in stap 1 en 2, hoe eenvoudiger het zal zijn om de aanvragen te beoordelen.
• Plaatsing van het pakketpunt. Wanneer de vergunning is verleend, kan de leverancier van het pakketpunt overgaan tot de installatie van het pakketpunt. De dienstverlener is verantwoordelijk voor de goede uitvoering van de werken en bij pakketkluizen op openbaar domein, voor het herstellen van de publieke ruimte in originele staat (bijvoorbeeld in het geval van sloop- of graafwerkzaamheden om de elektriciteitsaansluiting te maken).
8.5 Stap 4: Communicatie en voorlichting
• Informatieve campagnes. De realisatie van pakketpunten heeft het meeste effect als bewoners er effectief gebruik van maken. Omdat hiervoor een gedragsverandering nodig is, moet er voldoende tijd en middelen gaan naar het informeren van bewoners en webshops. Dit kan aan de hand van informatieve campagnes, zowel online als offline. Een duidelijke communicatie van de positieve impact van het (juiste) gebruik van de pakketpunten en -kluizen, leidt tot enthousiasme bij consumenten en winkeliers. Wanneer de consument haar keuze duidelijk maakt, gaan uiteindelijk ook de aanbieders meer geloven in het potentieel. Hierdoor kan de gemeente haar doelstellingen effectief realiseren.
• Webshops. Het gebruik van pakketpunten zou enorm kunnen worden gestimuleerd als webshops leveringen in pakketpunten en -kluizen promoten bij hun klanten. Dit kan door webshops te wijzen op het belang van duurzaamheid in e-commerce. Om e-commerce verder te verduurzamen, kunnen zij (1) leveringen in pakketpunten en -kluizen aanbieden en (2) klanten aansporen om voor deze leveringsmethodes te kiezen. Terwijl gemeenten op eigen initiatief webshops en winkeliers kunnen stimuleren om deze beslissingen te maken, zal het effect groter zijn wanneer de Rijksoverheid actie onderneemt, zeker als het gaat over invloed op grote webshops (zie vervolgstappen).
• Klantondersteuning. De communicatie naar de consumenten is niet alleen bij de lancering van pakketpunten belangrijk, maar ook bij het gebruik ervan. Het is essentieel dat klanten goed op de hoogte worden gebracht van waar hun pakket is, ook bij bijvoorbeeld een tijdelijk defect van een pakketkluis of te weinig capaciteit bij een bemand servicepunt. Door goed en tijdig te communiceren over een alternatief ophaalpunt of duur van het defect, kan vermeden worden dat bewoners afhaken en de volgende keer weer voor aan-huis bezorging kiezen.
“De lancering van Ecozone Mechelen was een succes. Niet alleen is het gebruik van pakketpunten en -kluizen in Mechelen twee keer zo snel gestegen als in de rest van Vlaanderen, er werden ook heel weinig pakjes met de auto afgehaald.”
40
Voorbeeld Ecozone, Mechelen: campagne voor bewoners De lancering van de Ecozone in Mechelen ging gepaard met een campagne om bewoners bewust te maken van het initiatief, hen aan te moedigen om de pakketpunten en -kluizen te gebruiken én om hun pakketten te voet of met de fiets af te halen. Om nieuwsgierigheid en buzz te creëren, werden de pakketkluizen ingepakt en voorzien van een teasende boodschap en werden er flyers verspreid. Enkele weken later volgde een tweede flyer over het gebruik van de nieuwe pakketkluizen. Samen met de officiële opening van de Ecozone lanceerde bpost een website waarop alle details over Ecozone Mechelen te vinden waren. Omdat het om een lokale campagne ging, koos men ervoor om (deels) in het Mechelse dialect te communiceren. Dat trok niet alleen de aandacht, het versterkte ook het idee van de ‘nabijheid’ van de pakketpunten en -kluizen.
Bij de lancering van de Ecozone in Mechelen, werd dit een terugkerend nieuwsitem in de B2B-nieuwsbrief van bpost. Naast blogartikelen, werd er een whitepaper over het Ecozone-concept gepubliceerd. Daarin werden verschillende aspecten belicht: hoe maken Ecozones e-commerce duurzamer, wat zijn de voordelen voor consumenten en webshops, hoe kan je pakketpunten en -kluizen in je webshop integreren enz.
Bron: Cypres
8.6 Stap 5: Monitoring en evaluatie
• Prestatiebewaking. Om de gewenste werking van de pakketpunten en -kluizen na te gaan, is de monitoring van volgende parameters van belang. Afhankelijk van het type overeenkomst met de leverancier van de pakketkluis, is het mogelijk om het delen van data met betrekking tot het gebruik van de pakketkluis mee op te nemen als randvoorwaarde in de overeenkomst.
- Gemiddelde vullingsgraad pakketkluis
- Aantal afgelegde kilometers door pakketleverancier in de stad (per voertuigwijze), in vergelijking met de situatie vóór de nieuwe pakketpunten en -kluizen
- Meldingen van bewoners over eventueel overlast Op basis van deze parameters kunnen de volgende analyses worden gemaakt:
- Vermindering in voertuigkilometers
- Vermindering in uitstoot van CO2, NOx en fijnstof
- Vermindering in geluidsoverlast
41
• Evaluatie en uitbreiding. Naast de monitoring van de werking van de pakketpunten en -kluizen, is het essentieel om na een bepaalde periode (bijvoorbeeld 6 maanden of een jaar) een meer grootschalige evaluatie te doen met de volledige werkgroep. Vragen die daarbij aan bod komen zijn:
- Wat liep er goed/minder goed?
- Wat zijn de effecten op vlak van mobiliteit en uitstoot?
- Worden de doelstellingen gedefinieerd in stap 1 gehaald? Waarom niet?
- Is er nood aan/ruimte voor uitbreiding?
Op basis van deze evaluatie, kan er beslist worden om de bestaande behoefte- en locatieanalyse uit te breiden en extra locaties te voorzien met pakketpunten of -kluizen.
Het is mogelijk om voor de monitoring en evaluatie de samenwerking aan te gaan met een universiteit of hogeschool om zoveel als mogelijk tot objectieve en een wetenschappelijk goed onderbouwde resultaten te komen.