Landsmeer, 18 november 2026
Bron laatst gecontroleerd op 19 november 2026.
Evaluatie inburgering 2022-2025
Datum: 22-10-2026
Inhoud
Inleiding................................................................................................................................................... 3
Deel 1: De Wet inburgering 2021 in Landsmeer en Waterland............................................................ 4
Wat is inburgering.................................................................................................................................. 4
Wettelijke taak.................................................................................................................................... 4
Leerroute voor het leren van de Nederlandse taal............................................................................. 4
Module Arbeidsmarkt en Participatie................................................................................................. 5
Participatieverklaringstraject.............................................................................................................. 5
Maatschappelijke begeleiding en financiële ontzorging..................................................................... 5
Dualiteit............................................................................................................................................... 5
Termijn en verlenging.......................................................................................................................... 6
Doelstelling van de wet inburgering 2021.......................................................................................... 6
Doelgroep............................................................................................................................................ 6
Rol gemeente...................................................................................................................................... 8
Landelijke knelpunten......................................................................................................................... 8
Cijfermatig beeld van de inburgeraars in Waterland en Landsmeer.................................................. 10
Stand van zaken van de uitvoering...................................................................................................... 11
Capaciteitsproblemen....................................................................................................................... 11
Huidige situatie.................................................................................................................................. 11
Instroom over de tijd......................................................................................................................... 11
Verdeling van inburgeraars naar leerroute....................................................................................... 12
Ontwikkelingen nog beperkt te duiden............................................................................................. 12
Deel 2: Bevindingen.............................................................................................................................. 14
Introductie......................................................................................................................................... 14
Bevindingen....................................................................................................................................... 14
Aanbevelingen................................................................................................................................... 16
Deel 3: Interviews met ketenpartners................................................................................................. 18
Methodologie....................................................................................................................................... 18
Uitkomsten........................................................................................................................................... 19
Samenwerking met de gemeente..................................................................................................... 19
Aandachtspunten.............................................................................................................................. 19
Reflectie op de bevindingen................................................................................................................. 26
2
In 2022 is de Wet inburgering 2021 (Wi2021) in werking getreden. Met de inwerkingtreding van deze
wet heeft de gemeente de regie gekregen over de inburgering. Daarmee is de gemeente
verantwoordelijk voor het begeleiden van inburgeraars en het organiseren van een passend
inburgeringsaanbod. Voorheen lag deze verantwoordelijkheid volledig bij de inburgeraar zelf en
konden zij een lening aanvragen bij DUO voor het bekostigen van het inburgeringsaanbod.
In Waterland en Landsmeer zijn de eerste inburgeraars onder de Wi2021 eind 2022 begonnen met hun
inburgeringstraject. In de afgelopen periode is er ervaring opgedaan in de uitvoering. Tegen deze
achtergrond worden het inburgeringsbeleid en de uitvoering geëvalueerd. De gemeente Waterland
verzorgt de uitvoering van de inburgering voor Landsmeer. De evaluatie heeft dan ook betrekking op
inburgeraars uit zowel Waterland als Landsmeer in de periode van 2022-2025.
De inzichten en verbeterpunten die voortvloeien uit deze evaluatie worden meegenomen in het
nieuwe uitvoeringsplan inburgering. Met het ontwikkelen van dit uitvoeringsplan wordt toegewerkt
naar een verdere optimalisatie van de dienstverlening aan inburgeraars. Het uitvoeringsplan wordt
gelijktijdig met deze evaluatie ter kennisname aan de gemeenteraad aangeboden.
De evaluatie bestaat uit drie delen en wordt afgesloten met een reflectie. Het eerste deel van de
evaluatie bevat een korte toelichting op de inburgering. Daarin omschrijven we wat de inburgering
inhoudt en welke rol de gemeente hierin heeft. Vervolgens geven we een contextschets. Hierin vatten
we kort samen welke landelijke knelpunten de wet kent. Ook gaan we in op de ontwikkelingen in onze
eigen organisatie en geven we een cijfermatige profielschets van onze inburgeraars.
Het tweede deel van de evaluatie bestaat uit de inzichten van inburgeraars die voortkomen uit
groepsinterviews. Deze inzichten zijn samengevat in bevindingen en aanbevelingen.
In het derde deel van de evaluatie delen we de bevindingen van onze ketenpartners. Naast
inburgeraars zijn ook alle ketenpartners gesproken zodat wij kunnen leren van hun inzichten. Zij
reflecteren zowel op de samenwerking met de gemeente als op de behoeften en knelpunten die zij
zien bij de doelgroep.
Tot slot bevat de evaluatie een reflectie. In de reflectie wordt gekeken naar de uitkomsten en de
betekenis daarvan. Ook wordt hierin uiteengezet wat de vervolgstappen zijn.
3
Sinds de invoering van de Wi2021 hebben gemeenten de regie over de inburgering. Daarmee zijn
gemeenten verantwoordelijk voor het begeleiden van inburgeraars en het organiseren van een
passend inburgeringsaanbod. Inburgeringsconsulenten van gemeenten vormen daarbij het eerste
aanspreekpunt voor inburgeraars, bij wie zij laagdrempelig terecht kunnen met vragen over hun
inburgeringstraject.
Het huidige inburgeringsstelsel bestaat uit verschillende onderdelen:
1. Leerroute voor het leren van de Nederlandse taal
2. Module Arbeidsmarkt en Participatie
3. Participatieverklaringstraject
4. Maatschappelijke begeleiding
5. Financiële ontzorging.
De leerroute, MAP en het PVT vormen de kern van het inburgeringstraject en maken onderdeel uit van
het traject dat inburgeraars doorlopen. Daarnaast bieden gemeenten voor asielstatushouders
maatschappelijke begeleiding en tijdelijke financiële ontzorging in de eerste periode na huisvesting.
Deze onderdelen ondersteunen nieuwkomers bij hun start in de Nederlandse samenleving en bij
participatie. Gemeenten zijn hierbij verantwoordelijk voor het organiseren van deze onderdelen. Zij
doen dat zelf of besteden dit uit aan externe partijen.
Binnen het inburgeringsstelsel zijn drie leerroutes voor het leren van de Nederlandse taal. Deze routes
maken het mogelijk om het inburgeringstraject beter af te stemmen op de mogelijkheden van de
inburgeraar.
1. Onderwijsroute
Gericht op jongere inburgeringsplichtigen met de ambitie om een opleiding te volgen. Deze route
bereidt hen voor op instroom in het middelbaar beroepsonderwijs of hoger onderwijs.
2. B1-route
4
Deze route is bedoeld voor inburgeringsplichtigen van wie verwacht wordt dat zij het taalniveau
B1 of hoger kunnen behalen. Wanneer het B1-niveau niet haalbaar blijkt, kan worden afgeschaald
naar het A2-niveau. Inburgeraars moeten dan wel minimaal 600 uur taallessen hebben gevolgd.
In Waterland en Landsmeer bestaat binnen de B1-route ook de mogelijkheid om het mbo
entreetraject te volgen. In dit traject combineren inburgeraars een mbo-entreeopleiding met extra
taalondersteuning.
3. Z-route (Zelfredzaamheidsroute)
Gericht op inburgeraars voor wie het behalen van minimaal A2 niveau naar verwachting niet
haalbaar is. In deze route ligt de nadruk op zelfredzaamheid en participatie. Inburgeraars volgen
minimaal 800 uur taallessen en nemen daarnaast deel aan minimaal 800 uur
participatieactiviteiten.
In de Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP) doen inburgeraars kennis en vaardigheden op die
nodig zijn om deel te nemen aan de arbeidsmarkt. Daarbij wordt aandacht besteed aan het in kaart
brengen en versterken van de competenties van de inburgeraar en aan het verkennen van kansen op
de Nederlandse arbeidsmarkt die aansluiten bij hun interesses en mogelijkheden.
Het Participatieverklaringstraject (PVT) bestaat uit een traject van ten minste 12 uur waarin aandacht
wordt besteed aan de kernwaarden van de Nederlandse samenleving. Aan het einde van het traject
ondertekent de inburgeraar de participatieverklaring.
Maatschappelijke begeleiding bestaat uit ondersteuning bij praktische zaken en het vertrouwd raken
met de lokale omgeving en voorzieningen. Daarnaast kan de gemeente financiële ontzorging bieden.
Dit houdt in dat het beheer van inkomsten en uitgaven tijdelijk geheel of gedeeltelijk wordt
overgenomen. Waar nodig wordt begeleiding geboden. Financiële ontzorging is maatwerk. Per
vergunninghouder wordt beoordeeld of en in welke mate ondersteuning nodig is, met als doel de
financiële zelfredzaamheid te versterken.
Dualiteit is een belangrijk uitgangspunt van het nieuwe inburgeringsstelsel; het leren van de
Nederlandse taal en participatie versterken elkaar. Daarom worden taalverwerving en participatie
zoveel mogelijk gecombineerd binnen het inburgeringstraject. Dit maakt het ook mogelijk om
5
verplichtingen vanuit de Wet inburgering en de Participatiewet met elkaar te verbinden. Gemeenten
hebben ruimte om zelf invulling te geven aan deze duale aanpak.
Nadat het Plan Inburgering en Participatie (PIP) is vastgesteld, krijgen inburgeraars drie jaar de tijd om
hun inburgeringstraject af te ronden. In bepaalde gevallen kan deze termijn worden verlengd,
bijvoorbeeld bij langdurige ziekte of wanneer inburgeraars lange tijd hebben moeten wachten voordat
zij met taallessen konden starten. Daarnaast bestaat de mogelijkheid om vrijstelling van de
inburgeringsplicht te krijgen. Dit gebeurt slechts in uitzonderlijke gevallen, bijvoorbeeld wanneer een
inburgeraar kan aantonen al voldoende te zijn ingeburgerd, of wanneer een ziekte of beperking zo
ernstig is dat deelname aan het inburgeringstraject niet mogelijk is.
Het doel van het nieuwe inburgeringsstelsel is dat inburgeraars zo snel mogelijk volwaardig deelnemen
aan de Nederlandse samenleving, het liefst via betaald werk.
Om dit doel te behalen kent de wet vijf subdoelen die als uitgangspunt dienen voor de invulling en
uitvoering van de wet:
- Vroege start; inburgeringsplichtigen beginnen zo vroeg mogelijk aan hun inburgering.
- Snelheid van de inburgering; inburgeraars voldoen aan hun inburgeringsplicht binnen
de inburgeringstermijn.
- Maatwerk; het inburgeringsaanbod sluit aan bij de startpositie en
ontwikkelingsmogelijkheden van de inburgeraar.
- Dualiteit; combineren van taal en participatie.
- Kwaliteit; een divers en kwalitatief hoogwaardig inburgeringsaanbod.
De groep inburgeraars is divers. Het betreft mensen van verschillende leeftijden, met uiteenlopende
achtergronden, culturen, beroepen en opleidingsniveaus. Ook de gezinssamenstelling verschilt,
variërend van grote gezinnen tot alleenstaanden en personen die in afwachting zijn van
gezinshereniging.
De wet is van toepassing op nieuwkomers die op of na 1 januari 2022 inburgeringsplichtig zijn
geworden. Deze plicht geldt voor nieuwkomers van 18 jaar tot de AOW-gerechtigde leeftijd die zich
duurzaam in Nederland vestigen en beschikken over een verblijfsvergunning voor bepaalde tijd.
6
Binnen deze groep wordt in de Wet inburgering onderscheid gemaakt tussen asielstatushouders en
gezinsmigranten/ overige inburgeraars. In de volgende alinea worden deze groepen nader toegelicht.
_Asielstatushouders_
Asielstatushouders (ook wel vergunninghouders genoemd) zijn vluchtelingen aan wie door de
Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) een verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd is verleend.
Zij verblijven in eerste instantie in een asielzoekerscentrum (AZC), waar zij worden opgevangen door
het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). Het COA koppelt vergunninghouders vervolgens aan
een gemeente, waar zij worden gehuisvest.
Binnen deze categorie vallen ook de zogenoemde nareizigers. Dit zijn familieleden van de
vergunninghouder die in het kader van gezinshereniging naar Nederland komen. Na aankomst voegen
zij zich bij hun familielid dat al in de gemeente woont.
_Gezinsmigranten en overige inburgeraars_
Gezinsmigranten zijn personen die naar Nederland komen in het kader van gezinshereniging of
gezinsvorming, bijvoorbeeld om zich bij een Nederlandse partner te voegen. Voor deze groep start de
inburgering vaak al vóór aankomst in Nederland met het basisexamen inburgering in het land van
herkomst. Tot de groep overige inburgeraars behoren onder meer geestelijk bedienaren, zoals
dominees, priesters en imams, en vreemdelingen met een verblijfsvergunning voor een niet-tijdelijk
verblijfsdoel.
Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen gezinsmigranten en overige inburgeraars aan de ene
kant en asielstatushouders aan de andere kant. Voor asielstatushouders heeft de gemeente namelijk
een grotere rol in de uitvoering van de inburgering. De gemeente betaalt hun traject en de
inburgeringsconsulenten volgen actief hoe het met de voortgang gaat, onder meer in contact met
taalscholen en andere ketenpartners.
In tegenstelling tot asielstatushouders zijn gezinsmigranten in grotere mate zelf verantwoordelijk voor
hun inburgering. Zij kiezen in beginsel zelf hoe zij zich voorbereiden op het inburgeringsexamen,
bijvoorbeeld door zelf een taalaanbieder te kiezen, en dragen de kosten daarvan ook zelf. Toch moeten
zij ook binnen de gestelde termijn voldoen aan de inburgeringseisen, waaronder het vereiste
taalniveau Hoewel gezins- en overige migranten in grotere mate zelf verantwoordelijk zijn voor hun
inburgering, biedt de gemeente ook ondersteuning. Zo organiseert de gemeente het
Participatieverklaringstraject (PVT) en de Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP), en voeren
inburgeringsconsulenten voortgangsgesprekken. Daarnaast kunnen gezinsmigranten bij de gemeente
terecht voor informatie en vragen over hun inburgeringstraject.
7
| Inburgeringsaanbod door gemeente Vergunninghouders Gezinsmigranten | Col2 | Col3 |
|---|---|---|
| Leerroute | ||
| Module Arbeidsmarkt en Participatie (MAP) | ||
| Participatieverklaringstraject (PVT) | ||
| Maatschappelijke begeleiding | ||
| Financiële ontzorging |
De taken die voor gemeenten voortvloeien uit de Wet inburgering zijn deels vanuit het oogpunt van
rechtszekerheid en uniformiteit vastgelegd in de wet en de daarop gebaseerde lagere regelgeving.
Tegelijkertijd biedt de Wi2021 gemeenten ruimte om zelf invulling te geven aan de uitvoering.
Hierdoor kunnen gemeenten de uitvoering laten aansluiten bij hun eigen dienstverlening en
organisatie.
Gemeenten hebben daarnaast ruimte om te bepalen hoe de taken op het gebied van inburgering
worden ingebed binnen de gemeentelijke organisatie. Dit maakt het mogelijk om de uitvoering van de
inburgering te verbinden met andere taken binnen het sociaal domein en zo een meer integrale aanpak
te realiseren.
Voor de wet inburgering 2021 is een lerend stelsel opgezet. Dit houdt in dat de wet aangepast kan
worden als deze op bepaalde onderdelen niet blijkt te werken of als er nieuwe wensen zijn vanuit de
Tweede Kamer. Bovendien is er binnen dit stelsel aandacht voor kennisdeling tussen gemeenten en
uitvoerende partijen, evenals voor het signaleren van knelpunten in de uitvoering.
Sinds de invoering van de wet zijn op basis van praktijkervaringen al verschillende aanpassingen
gedaan. Tegelijkertijd ervaren gemeenten in het land nog diverse knelpunten in de uitvoering van de
wet. De belangrijkste knelpunten zijn (De Rekenkamer 2026, Onbenut Potentieel):
- Een docententekort wat leidt tot langere wachttijden en minder maatwerk.
- Laag tempo van taallessen door continue instroom van nieuwe inburgeraars. Dit maakt
het lastig om het taalniveau aan te bieden wat voldoende aansluit bij de capaciteit en
ambitie van mensen.
8
- Gebrek aan kinderopvang waardoor ouders met kinderen pas laat kunnen beginnen
met hun inburgering, en ook later in hun traject in de knel komen met hun
verplichtingen.
- Werk en inburgering is moeilijk te combineren doordat de inburgeringslessen veel tijd
in beslag nemen en er weinig aanbod is buiten werktijd. In combinatie met andere
verplichtingen en zorgtaken is het moeilijk om de roosterpuzzel te leggen. Bovendien
hebben niet alle werkgevers interesse in iemand die beperkt beschikbaar is. Dit zit ook
de dualiteit van de inburgering in de weg; inburgeraars hebben te weinig
mogelijkheden om de taal in de praktijk te gebruiken.
- Deelname aan de Z-route is groter dan verwacht. Gezien de Z-route meer begeleiding
en gemiddeld meer taaluren vraagt dan de B1-route, betekent dit ook dat de totale
kosten van de inburgering hierdoor hoger kunnen uitvallen.
- Voor jongeren die niet voldoende leerbaarheid of schoolervaring hebben voor de
onderwijsroute of de mbo-entree route is er geen goed alternatief. In de Z-route zitten
vaak veel oudere mensen. Voor veel jonge inburgeraars is dat geen stimulerende en
passende leeromgeving waar ze zich voldoende kunnen ontwikkelen.
- De vroege start van de inburgering blijkt moeizaam. Inburgeraars wonen niet altijd in
de buurt van de gemeente waar ze aan gekoppeld zijn, waardoor de reistijd naar de
lessen lang is. Daarnaast hebben statushouders die nog in een AZC verblijven niet altijd
de rust om zich op het leren van Nederlands te concentreren. Onzekerheid over
huisvesting en gezinshereniging zorgen vaak voor veel onrust.
9
In deze paragraaf worden de cijfers weergegeven van de in november 2025 actieve inburgeraars in
Waterland en Landsmeer. De onderstaande tabellen geven een beschrijvend overzicht van de
samenstelling van deze groep, uitgesplitst naar doelgroep, leerroute, leeftijd en fase van het
inburgeringstraject. Daarmee wordt inzicht gegeven in de lokale context van de inburgering in
Waterland en Landsmeer.
_Tabel 1. Doelgroepen van inburgeraars in Waterland en Landsmeer (november 2025)_
| Doelgroep Waterland Landsmeer Totaal | Col2 | Col3 | Col4 |
|---|---|---|---|
| Asielstatushouders | 60 | 29 | 89 |
| Gezinsmigranten | 19 | 11 | 30 |
| Overig | 1 | 3 | 4 |
| Totaal | 80 | 43 | 123 |
_Tabel 2. Leerroutes van inburgeraars in Waterland en Landsmeer (november 2025)_
| Leerroute Waterland Landsmeer Totaal | Col2 | Col3 | Col4 |
|---|---|---|---|
| B1-route | 53 | 30 | 83 |
| Z-route | 15 | 3 | 18 |
| Onderwijsroute | 4 | 3 | 7 |
| Nog niet vastgesteld | 8 | 7 | 15 |
| Totaal | 80 | 43 | 123 |
_Tabel 3. Leeftijd van inburgeraars in Waterland en Landsmeer (november 2025)_
| Leeftijd Waterland Landsmeer Totaal | Col2 | Col3 | Col4 |
|---|---|---|---|
| 17 jaar | 0 | 1 | 1 |
| 18 tot en met 29 jaar | 23 | 10 | 33 |
| 30 tot en met 49 jaar | 48 | 25 | 73 |
| 50 tot en met 64 jaar | 9 | 6 | 15 |
| Ouder dan 64 jaar | 0 | 1 | 1 |
| Totaal | 80 | 43 | 123 |
_Tabel 4. Inburgeringsfase van inburgeraars in Waterland en Landsmeer (november 2025)_
| Inburgeringsfase Waterland Landsmeer Totaal | Col2 | Col3 | Col4 |
|---|---|---|---|
| Eerste jaar | 28 | 25 | 53 |
| Tweede jaar | 22 | 6 | 28 |
| Derde jaar | 19 | 4 | 23 |
| Verlenging inburgeringstermijn | 2 | 2 | 4 |
| Nog niet bezig | 9 | 6 | 15 |
| Totaal | 80 | 43 | 123 |
10
Na de invoering van de Wi2021 heeft het tijd gekost om de uitvoering organisatorisch op orde te
krijgen. Tot in 2025 was daarbij sprake van verschillende knelpunten, zoals personeelswisselingen,
uitval en capaciteitsdruk. Daardoor kon de begeleiding niet altijd goed en zonder onderbrekingen
worden geboden. Inburgeraars kregen in die periode daarom niet altijd de begeleiding die zij nodig
hadden. Hierbij speelde ook mee dat processen en systemen nog ingericht moesten worden, waardoor
de uitvoering nog niet kon leunen op een stevige structuur.
Sinds 2025 zijn er stappen gezet om de uitvoering te versterken, onder meer door extra consulenten
aan te nemen. Inmiddels is de uitvoering gestabiliseerd, zijn eventuele achterstanden weggewerkt en
is er voldoende capaciteit om inburgeraars tijdig te begeleiden en het inburgeringstraject zorgvuldig
vorm te geven. Ook is er veel aandacht geweest voor de werkprocessen. Dit heeft een structuur
gecreëerd die houvast biedt aan zowel consulenten als inburgeraars. De huidige situatie is dus
aanzienlijk verbeterd ten opzichte van het eerder geschetste beeld
Eind 2025 bevond het merendeel van de inburgeraars zich nog in het eerste of tweede jaar van het
traject. In Waterland gaat het om 50 van de 80 inburgeraars (62,5%) en in Landsmeer om 31 van de 43
inburgeraars (72,9%). Dit betekent dat een groot deel van de doelgroep nog niet klaar is met hun
inburgeringstraject. De komende jaren zal daarom meer duidelijkheid ontstaan over de mate waarin
inburgeraars hun traject tijdig afronden en uitstromen binnen de wettelijke termijn. Het is daarom van
belang om de uitstroom en de kwaliteit van de dienstverlening in de komende jaren zorgvuldig te
blijven monitoren.
*De instroom inzichten zijn gebaseerd op inburgeraars die al zijn ingedeeld in een leerroute. Daarom komen de aantallen niet volledig
overeen met de totalen hierboven.
11
De verdeling van de leerroutes laat zien dat zowel in Waterland als Landsmeer het grootste deel van
de inburgeraars de B1-route volgt. De aantallen in de Z-route en de onderwijsroute zijn kleiner. Deze
verdeling geeft in grote lijnen inzicht in het waarschijnlijke toekomstperspectief van de huidige groep
inburgeraars en de benodigde ondersteuning. De relatief grote omvang van de B1-route wijst erop dat
voor een groot deel van de inburgeraars perspectief bestaat op uitstroom naar werk. Een kleiner deel
werkt toe naar een studie op het mbo, hbo of aan de universiteit. Voor een ander, eveneens kleiner
deel, is het doel in eerste instantie zelfredzaamheid en maatschappelijke participatie. Overigens zijn
er binnen de Z-route ook zeker inburgeraars die kunnen uitstromen naar werk. De route zegt dus niet
alles over het toekomstperspectief, maar kan wel een indicatie geven.
Daarbij hebben inburgeraars in de Z-route over het algemeen intensievere begeleiding nodig, en kost
deze route meer dan de B1-route.
De Wi2021 is relatief recent ingevoerd. In Waterland en Landsmeer zijn de eerste mensen die onder
deze wet moeten inburgeren eind 2022 begonnen. Dat betekent dat er slechts enkele inburgeraars zijn
die hun inburgering al hebben afgerond. Daardoor is het op dit moment nog niet mogelijk om een
volledig beeld te geven van de vraag of trajecten binnen de inburgeringstermijn worden afgerond en
hoe mensen die de inburgering hebben afgerond zich over de tijd ontwikkelen.
Voor een volgende evaluatie is het daarom van belang om de komende jaren gericht te blijven
monitoren hoe inburgeringstrajecten verlopen. Daarbij gaat het niet alleen om de uitstroom, maar ook
om verlengingen, uitval en de duur van trajecten. Ook is het van belang om te volgen of hierin
verschillen zichtbaar zijn tussen leerroutes. Door deze ontwikkeling over meerdere jaren te volgen,
12
ontstaat beter zicht op de voortgang van het stelsel. Op de mate waarin inburgeraars hun traject
succesvol doorlopen en op de punten waarop in de uitvoering verdere verbetering nodig is. Om de
cijfers beter te kunnen duiden is het ook belangrijk om structureel de ervaringen van de inburgeraars
op te halen. Op de manier kan een volgende evaluatie een vollediger beeld geven van de resultaten
van het inburgeringsbeleid.
13
In 2025 is er een kwalitatief onderzoek uitgevoerd naar de ervaringen van inburgeraars onder de Wet
Inburgering 2021 (WI2021), die sinds 1 januari 2022 van kracht is. Om dit in kaart te brengen zijn er
groepsinterviews gehouden met 16 inburgeraars uit verschillende leerroutes en met uiteenlopende
nationaliteiten. In de groepsinterviews hebben de inburgeraars hun ervaringen gedeeld. Onder de
deelnemers waren ook inburgeraars die al een tijd geleden gestart zijn met inburgering. Daarmee
reflecteren de bevindingen de situatie van de situatie van 2022 tot en met eind 2025. Dat betekent dat
niet alle bevindingen nog betrekking hebben op de huidige situatie, omdat er de afgelopen jaren
ontwikkelingen zijn geweest in het aanbod en de begeleiding.
Het onderzoek richtte zich hierbij op vijf overkoepelende thema’s: taalverwerving, arbeidsparticipatie,
begeleiding, psychosociaal welzijn en zelfredzaamheid. Ook is er gekeken hoe deze elementen elkaar
versterken of juist belemmeren in de inburgering. Daarbij blijkt dat verschillen tussen inburgeraars,
zoals leerroutes, opleidingsachtergrond of gezinssituatie, niet automatisch leiden tot verschillende
uitkomsten; factoren als wachttijden, voorspelbaarheid en begrijpelijkheid zijn voor vrijwel iedereen
bepalend. Centraal staat de vraag hoe uitwerking van beleid en programma’s in de praktijk de kansen
op duurzame participatie beïnvloeden.
_Taal en participatie_
Het formeel taalaanbod startte voor veel van de inburgeraars die deelnemen aan het onderzoek laat,
waardoor de eerste fase van de inburgering met name bestond uit zelfstudie. Dit leidt tot beperkte
voortgang en onzekerheid. Lange wachttijden voor formeel taalonderwijs vergroten ongelijkheid
tussen deelnemers, omdat zelfstudie niet voor iedereen in gelijke mate mogelijk is. Tegelijkertijd blijkt
uit de ervaringen dat de kwaliteit van docenten, duidelijke structuur en differentiatie in het leeraanbod
een sterk positief effect hebben op motivatie van inburgeraars en hun voortgang. Waar het aanbod
aansluit bij hun niveau en leerbehoefte, ervaren deelnemers sneller vooruitgang en meer vertrouwen
om de taal te spreken.
_Werk en opleiding_
Werk en opleiding worden door inburgeraars gezien als belangrijke stappen richting zelfstandigheid,
een gevoel van waardigheid en het gevoel bij te kunnen dragen aan de maatschappij. In de praktijk
blijkt toegang tot passend werk sterk afhankelijk van taalniveau en informele netwerken. Dit leidt ertoe
14
dat sommige inburgeraars die deelnemen aan het onderzoek, niet altijd werk/opleiding kunnen
starten, passend bij hun achtergrond. Dit geldt met name voor hoogopgeleiden en jongeren.
Tegelijkertijd spelen stages en werkervaringsplekken waar leren in de praktijk centraal staat een
belangrijke rol voor versnelde taalontwikkeling, sociale aansluiting en beroepsoriëntatie. Het is dan
wel van belang dat deze mogelijkheden inhoudelijk aansluiten bij de achtergrond en ambities van
deelnemers en voldoende taalrijk zijn.
_Begeleiding en ondersteuning_
De ervaringen met begeleiding verschillen per persoon en situatie. Wanneer begeleiding toegankelijk
en persoonlijk is en er weinig tot geen wisselingen zijn, ervaren inburgeraars rust, en overzicht. Dit
geeft hen meer vertrouwen in het verloop van de inburgering. Deze ervaringen laten zien dat de
gemeentelijke inzet op persoonlijke begeleiding het meeste effect heeft wanneer continuïteit geborgd
is. De momenten waarop begeleiding goed aansluit, functioneren voor deelnemers als ankerpunt in
een stelsel dat verder als complex wordt ervaren.
Tegelijkertijd laten ervaringen zien dat ondersteuning vaak persoonsafhankelijk is: bij wisselingen van
contactpersonen of beperkte bereikbaarheid ontstaat onbegrip en vertraging. Dit leidt bij mensen tot
stress. Begeleiding is daarmee een belangrijk element in de uitvoering, maar tegelijkertijd ook
kwetsbaar.
_Psychosociaal welzijn_
Psychosociaal welzijn blijkt een cruciale randvoorwaarde voor voortgang binnen inburgering. Stress
ontstaat vooral door (mentale) druk om de taal te leren, onzekerheid over hoe bepaalde processen in
Nederland werken en onduidelijkheid over verplichtingen in de inburgering en daarbuiten en de
consequenties voor het niet (kunnen) naleven hiervan.
Tegelijkertijd voelen deelnemers zich over het algemeen veilig in Nederland en geven ze aan
vertrouwen te hebben dat hun rechten worden gerespecteerd. Dit basisgevoel van veiligheid vormt
een belangrijk fundament waarop begeleiding en ondersteuning verder kunnen doorbouwen.
Wanneer er ruimte is voor duidelijke uitleg zodat er meer begrip ontstaat, ervaren deelnemers minder
stress, wat een positief effect heeft op hun ervaring met de inburgering.
_Zelfredzaamheid_
Zelfredzaamheid ontwikkelt zich geleidelijk gedurende de inburgering en is sterk afhankelijk van
taalvaardigheid, mentale belastbaarheid en sociaal netwerk. Praktische kennis over zorg,
administratieve processen en vaardigheid in digitale communicatie draagt direct bij aan
15
zelfstandigheid en zelfvertrouwen. Het gebruik van digitale middelen in communicatie met de
gemeente en partners, zoals e-mail en WhatsApp wordt als helpend ervaren om overzicht te houden.
Tegelijkertijd blijkt uit de ervaringen dat inburgeraars die deelnemen aan het onderzoek vaak
onvoldoende informatie hebben om te kunnen navigeren in de complexe bureaucratie in Nederland.
Dit heeft effect op hoe zelfredzaam mensen zich voelen.
De bovenstaande bevindingen kunnen vertaald worden in concrete aanbevelingen die zich niet alleen
richten op afzonderlijke onderdelen van de inburgering, maar vooral op het versterken van de
startfase, het verminderen van kwetsbaarheden in de uitvoering en het vergroten van samenhang en
voorspelbaarheid:
1. Start snel en gestructureerd met taal
- Start zo snel mogelijk met taallessen voor- en aan het begin van de inburgering, om vertraging
en verlies van motivatie te voorkomen.
- Richt de eerste maanden expliciet in als een begeleide oriëntatie- en taalstartfase, waarin
taalverwerving centraal staat, maar ook voorlichting plaatsvindt over wat er van mensen
verwacht wordt.
2. Maak meer differentiatie binnen de inburgering mogelijk
- Maak differentiatie naar leervermogen, achtergrond en ambitie een expliciet uitgangspunt
binnen het PIP, met aandacht voor o.a.
- tempo in taaltrajecten
- flexibiliteit in de volgorde en timing van modules zoals de MAP.
- Verken samen met taalaanbieders de mogelijkheden om groepen met meer differentiatie
in te delen en:
- evalueer klassenindeling periodiek;
- structurele voortgangsgesprekken met deelnemers;
- laagdrempelige mogelijkheden om van groep te wisselen indien nodig.
3. Verbeter de communicatie richting inburgeraars
16
- Organiseer meer toegankelijkheid in de communicatie met inburgeraars en zet in op
bereikbaarheid bij vragen. Elementen die volgens inburgeraars zelf bijdragen aan
toegankelijkheid zijn gebruik van laagdrempelige kanalen (zoals Whatsapp of telefonisch) en
waar mogelijk in de eigen taal.
- Borg duidelijke rolafbakening en doorverwijzing. Maak duidelijk welke ondersteuning de
gemeente biedt en welke via partners loopt.
4. Zet in op nieuwe samenwerking in het kader van de inburgering:
- Versterk lokale basisvoorzieningen. Breng deze voorzieningen beter onder de aandacht bij
inburgeraars. Kijk samen met deze locaties hoe inburgeraars hier informeel de taal kunnen
oefenen en andere mensen kunnen ontmoeten.
- Werk samen met werkgevers en maatschappelijke organisaties ten behoeve van
werkervaringsplekken en passend vrijwilligerswerk te creëren.
17
Voor dit deel van de evaluatie is gekozen voor digitale één-op-één interviews als methode om inzichten
te verzamelen. Met zeven ketenpartners van de gemeenten Waterland en Landsmeer zijn individuele
gesprekken gevoerd over hun ervaringen met de samenwerking met de gemeenten en de uitdagingen
die zij signaleren bij inburgeraars. Tijdens de interviews zijn aantekeningen gemaakt, die naderhand
zijn uitgewerkt en geanalyseerd. De bevindingen uit deze interviews zijn in de tekst geparafraseerd.
Op enkele plaatsen is ter illustratie een citaat opgenomen.
De volgende medewerkers zijn gesproken:
| Organisatie Functietitel Rol in inburgering | Col2 | Col3 |
|---|---|---|
| Fiolet Taaltrainingen | Coördinator | Taalonderwijs |
| IVIO-Opleidingen | Trajectbegeleider + docent NT2 | Taalonderwijs |
| TopTaal | Relatiemanager | Taallessen in de mbo entree- route |
| VU (en HvA) | Penvoerder Taalschakeltraject Amsterdam (HvA en VU) | Onderwijsroute (TSA, hbo en WO) |
| WJ Bladergroen | Zorgcoördinator ISK | Internationale schakelklas (ISK) |
| VluchtelingenWerk | Teamleider + teamleider | Maatschappelijke begeleiding asielmigranten (o.a.) |
| NewBees | Regiocoördinator + coördinator Purmerend | Participatieuren Z-route |
| SosyTraining | Eigenaar | Participatieverklaringstraject (PVT) en Module Arbeid en Participatie (MAP) |
18
Alle gesproken ketenpartners geven aan tevreden te zijn over de samenwerking met de gemeente en
de huidige overlegstructuur. Organisaties als TopTaal, VluchtelingenWerk, de VU, IVIO en SosyTraining
typeren het contact met zowel de consulenten als de beleidsmedewerker als goed en laagdrempelig.
Daarnaast geven ISK (International Schakelklas) WJ Bladergroen en VluchtelingenWerk aan dat de
communicatie met de gemeente zich in de afgelopen jaren positief heeft ontwikkeld. In de beginfase
van de Wet inburgering 2021 was er namelijk sprake van personeelswisselingen onder consulenten en
was er tijdelijk geen beleidsmedewerker Inburgering in Waterland. Inmiddels ervaren ketenpartners
meer stabiliteit en continuïteit in het contact met de gemeente.
Tijdens de interviews is ketenpartners gevraagd naar hun ervaringen met de inburgering. Het kan
daarbij gaan om knelpunten waar zij in hun werkzaamheden tegenaan lopen, maar ook om signalen
die zij zien bij inburgeraars. Deze signalen bieden context bij de uitvoering van de inburgering en geven
inzicht in factoren die van invloed kunnen zijn op het verloop van trajecten.
Hoewel de genoemde signalen inhoudelijk van elkaar verschillen, laten zij gezamenlijk zien dat de
uitvoering van de inburgering plaatsvindt in een complexe praktijk. Inburgeraars hebben hun eigen
persoonlijke omstandigheden, terwijl het stelsel uitgaat van duidelijke verantwoordelijkheden en
verplichtingen.
Logistieke afstemming in het inburgeringstraject
NewBees en de taalscholen Fiolet en IVIO geven aan dat het inburgeringstraject in de praktijk
afstemming vraagt tussen verschillende verplichtingen en leefomstandigheden van inburgeraars.
Taallessen, participatieactiviteiten, werk en afspraken met instanties lopen daarbij regelmatig naast
elkaar. Daarbij is voor veel inburgeraars is de Nederlandse afspraakcultuur lastig. Het is voor hen lastig
om tegen een autoriteit te zeggen dat ze andere verplichtingen hebben, wat soms resulteert in
verzuim. Dat is deels cultureel bepaald maar kan ook komen door een gebrek aan taal. Wanneer daar
ook factoren als ziekteverzuim, kinderopvang, wisselende roosters of andere praktische
belemmeringen bij komen, kan dit de voortgang van het traject onder druk zetten:
De kinderopvang zorgt soms voor vertraging bij het starten van de taallessen. Het is lastig
wanneer bijvoorbeeld de man en vrouw allebei naar de les moeten, soms gaat de één naar
Fiolet en de ander naar IVIO, soms wijzigt een rooster omdat een docent stopt, of omdat ze
19
dus in een andere groep worden geplaatst. Telkens moet dan de kinderopvang gewijzigd
worden. We proberen hierover te overleggen, maar soms is het niet mogelijk.” (Coördinator
Fiolet Taaltrainingen).
Met name in het onderwijs kunnen de logistieke uitdagingen tot knelpunten leiden, omdat taalscholen
binnen een beperkte capaciteit werken. Door de roosterproblematiek, de constante in-, door- en
uitstroom van cursisten en de moeilijkheden rondom de planning lukt het scholen niet altijd om
inburgeraars snel te plaatsen in de groep die het beste aansluit bij hun taalniveau.
Participatie
Uit de interviews komt naar voren dat participatie een belangrijk onderdeel van het inburgeringstraject
vormt. In de praktijk vraagt dit echter om een goede aansluiting tussen inburgeraars, werkgevers en
beschikbare plekken. Ketenpartners NewBees en Sosytraining geven aan dat het soms lastig is om
passende participatieplekken voor inburgeraars te vinden. Daarbij wordt aangegeven dat werkgevers
niet altijd een goed beeld hebben van wat het werken met inburgeraars vraagt. Daarnaast geven
ketenpartners aan dat voor sommige functies een relatief hoog taalniveau wordt gevraagd, terwijl dit
volgens hen niet altijd aansluit bij de het taalniveau wat feitelijk nodig is om het werk uit te voeren.
Daardoor blijven kansen voor participatie mogelijk onbenut. Meer contact met werkgevers kan
bijdragen aan het wegnemen van een deel van deze knelpunten en juist in gesprek te gaan over de
mogelijkheden. Vooral ervaringsplekken bij praktische beroepen wordt genoemd als een behoefte van
inburgeraars in hun participatieproces.
Ook vanuit het onderwijs wordt het belang van participatie benadrukt. Werkervaring kan bijdragen
aan het behalen van het B1-taalniveau, omdat deelnemers hierdoor meer in aanraking komen met de
Nederlandse taal en samenleving aldus de docent van IVIO:
B1-niveau kan eigenlijk niet gehaald worden als ze geen baan hebben, geen kennis van de
wereld, geen contact met de maatschappij. Dus voor B1-niveau is het heel belangrijk dat ze
gaan werken op een plek waar Nederlands wordt gesproken, ze hebben contact met de
Nederlandse samenleving nodig om voor B1 te kunnen slagen. Aan de andere kant: als ze
heel veel gaan werken - je ziet dit zeker bij gezinsmigranten - dan krijgen ze veel meer stress
en druk om binnen de tijd B1 te halen.
In die zin blijkt uit de ervaringen van ketenpartners en onderwijsinstellingen dat participatie niet alleen
wordt gezien als doel op zichzelf, maar ook als middel dat kan bijdragen aan taalontwikkeling en de
bredere voortgang binnen het inburgeringstraject.
20
Jongeren in de Z-route en passend aanbod voor reguliere jongeren
De begeleiding van jonge inburgeraars vraagt om een aanbod wat aansluit op hun leeftijd,
ontwikkelfase en ondersteuningsbehoefte. Dit beeld komt naar voren uit de interviews met diverse
onderwijspartners. Zij geven aan dat zij in de praktijk verschillende uitdagingen ervaren bij de
begeleiding van jonge inburgeraars. Met name voor jongeren in de Z-route is er geen passend aanbod.
We zien dat de nieuwe wet toch knelt voor jongeren, dat het niet past bij hun fase van leven.
Er moet meer wendbaarheid zijn, en jongeren hebben baat bij contact met hun
leeftijdsgenoten. Het is niet passend dat deze groep in de klas zit met ouderen, of zelfs met
hun ouders (relatiemanager TopTaal).
In het verlengde hiervan geven de diverse onderwijspartners aan dat zij ook uitdagingen ervaren bij
inburgeraars met extra ondersteuningsbehoeften. Volgens hen ontbreekt binnen de huidige landelijke
kaders passend aanbod voor deelnemers met cognitieve beperkingen, psychische problematiek of
andere zorgbehoeften. Deze groep heeft vaak een leervermogen dat aansluit bij het niveau van de Z
route, maar heeft tegelijkertijd extra begeleiding nodig die binnen het reguliere aanbod niet altijd
geboden kan worden. Het bestaande aanbod is daarin niet voor alle inburgeraars met een
ondersteuningsbehoefte voldoende passend is.
Daarnaast stellen TopTaal en de penvoerder van het taalschakeltraject bij de VU dat zowel de
onderwijsroute als de mbo-entree B1 route lange en intensieve trajecten zijn. Deze sluiten niet voor
alle jonge inburgeraars goed aan bij hun levensfase. Voor sommige jongeren te zwaar, anderen willen
liever gaan werken, waardoor zij voortijdig uitvallen. Bovendien vraagt het traject om voldoende
studievaardigheden en een stabiele thuis- of gezinssituatie. Tegelijkertijd benadrukt TopTaal dat de
B1-route voor andere jongeren juist een waardevolle kans kan zijn en dat het belangrijk is dat
consulenten deze mogelijkheid onder de aandacht blijven brengen. Hieruit blijkt dat de passendheid
van de beschikbare routes voor jongeren in de praktijk kan verschillen, afhankelijk van hun persoonlijke
situatie, belastbaarheid en ontwikkelmogelijkheden.
Zelfredzaamheid en maatschappelijke ondersteuning
VluchtelingenWerk constateert dat het bereiken van hun doel – het bevorderen van zelfredzaamheid
- in belangrijke mate afhankelijk is van de individuele inburgeraar. Waar sommige mensen na verloop
van tijd hun zaken zelfstandig kunnen regelen, heeft een ander deel ook na achttien maanden
maatschappelijke begeleiding nog ondersteuning nodig. Na deze periode kunnen inburgeraars terecht
bij de Stichting Maatschappelijke Dienstverlening (SMD). Waar VluchtelingenWerk proactief
21
ondersteuning biedt, werkt de SMD voornamelijk op basis van een hulpvraag. Dit houdt in dat
inwoners zelf het initiatief moeten nemen om ondersteuning te vragen.
Volgens VluchtelingenWerk sluit deze werkwijze niet altijd goed aan bij de nieuwkomersdoelgroep,
omdat sommige inburgeraars moeite hebben om hun ondersteuningsbehoefte onder woorden te
brengen of zelf om hulp te vragen. De zorgcoördinator van de ISK herkent dit beeld en geeft aan dat
ondersteuning niet altijd tijdig in beeld komt, omdat een hulpvraag niet altijd expliciet wordt
uitgesproken. Volgens haar kunnen schaamte, taalbarrières en culturele verschillen ertoe leiden dat
problemen binnen gezinnen minder snel als hulpvraag naar voren komen aldus de zorg coördinator
van het ISK:
Maatschappelijke hulp ziet soms geen hulpvraag bij gezinnen, maar daarbij houden ze niet
altijd rekening met schaamte of dat sommige dingen vanuit een bepaald cultureel
perspectief misschien niet als probleem gezien worden
De beschikbare hulpvraaggerichte werkwijze is dus niet voor alle inburgeraars vanzelfsprekend
passend is, omdat een behoefte aan ondersteuning niet altijd direct zichtbaar is of expliciet wordt
gemaakt.
Vrouwen in de inburgering
Vrouwenparticipatie is een onderwerp dat door verschillende ketenpartners wordt gesignaleerd.
NewBees en IVIO constateren een patroon waarbij mannen vaak eerder richting werk gaan dan
vrouwen. Volgens hen hebben vrouwen soms meer afstand tot de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld doordat
zij zorgtaken hebben of nooit eerder hebben gewerkt.
Verschillende ketenpartners proberen hier actief op in te spelen. NewBees geeft aan vrouwen te
stimuleren om stappen richting (vrijwilligers)werk te zetten. Daarbij spelen rolmodellen volgens hen
een belangrijke rol: medewerkers met een migratieachtergrond laten zien dat het combineren van
werk en gezin mogelijk is. Ook SosyTraining hanteert een vergelijkbare systematiek door
ervaringsdeskundigen in dienst te nemen. Trainers van de MAP en PVT zijn vaak voormalig
inburgeraars. Hun ervaringen, kennis van beide culturen én de beheersing van verschillende talen
helpt bij het overbrengen van de inhoud en het voeren van gesprekken over participatie. Deelnemers
voelen zich hierdoor vrij om vragen te stellen. Daarnaast besteedt VluchtelingenWerk aandacht aan
de positie van vrouwen, bijvoorbeeld via de cursus _Omgaan met geld_, gericht op financiële
zelfredzaamheid. Volgens hen kan het helpen om vrouwen in een veilige setting te laten deelnemen,
zodat zij zich vrijer voelen om vragen te stellen en ervaringen te delen. Uit de gesprekken met
22
ketenpartners komt naar voren dat gerichte ondersteuning van waarde kan zijn voor de participatie
en zelfredzaamheid van vrouwen binnen het inburgeringstraject.
Informatievoorziening en voorlichting
Diverse ketenpartners geven aan dat de informatievoorziening aan inburgeraars op verschillende
punten kan worden verbeterd. Zo stellen VluchtelingenWerk en IVIO dat er bij sommige inburgeraars
onrust bestaat over inburgeringstermijnen, verlengingen en verblijfsvergunningen. Een deel van de
inburgeraars verwart bijvoorbeeld het einde van de verblijfsvergunning met het einde van de
inburgeringstermijn. Dit kan ertoe leiden dat zij denken onvoldoende tijd te hebben om het B1-niveau
te behalen en daarom willen afschalen. Met name bij inburgeraars die willen naturaliseren kan deze
onrust invloed hebben op keuzes binnen het inburgeringstraject.
Ook binnen de onderwijsroute kan verwarring ontstaan. De penvoerder van het taalschakeltraject aan
de VU geeft aan dat de Nederlandse taallessen op de universiteit worden gegeven, waardoor sommige
inburgeraars denken dat zij automatisch zullen doorstromen naar een universitaire opleiding. In de
eerste weken van het traject wordt echter gekeken welke vervolgopleiding het beste aansluit bij de
capaciteiten van de deelnemer, wat ook een mbo- of hbo-opleiding kan zijn. Volgens de penvoerder
kan dit bij sommige inburgeraars leiden tot gevoelens van statusverlies. Goede voorlichting over het
Nederlandse onderwijssysteem en de mogelijkheden op de arbeidsmarkt kan volgens hem helpen om
realistische verwachtingen te creëren.
Tot slot signaleren de coördinatoren van NewBees dat er onder inburgeraars soms onduidelijkheid
bestaat over de gevolgen van werk voor hun uitkering. De vrees om inkomen te verliezen wanneer
werk niet blijkt te passen, kan volgens hen een drempel vormen om stappen richting werk te zetten.
Meer informatie over deze onderwerpen kan volgens hen bijdragen aan het wegnemen van
onzekerheid.
Over het algemeen geven VluchtelingenWerk, IVIO, NewBees en de penvoerder van het
taalschakeltraject aan dat de informatievoorziening richting inburgeraars op verschillende punten kan
worden verduidelijkt. Een heldere en tijdige voorlichting verduidelijkt verwachtingen, biedt rust en
bevordert de voortgang van het inburgeringstraject.
Overige uitdagingen
Een tijdige start van het inburgeringstraject lijkt van belang voor het vasthouden van motivatie bij
inburgeraars. De teamleiders van VluchtelingenWerk geven aan dat lange wachttijden voor huisvesting
een grote impact kunnen hebben op inburgeraars:
23
Op het moment van huisvesting hebben mensen heel veel motivatie, ze denken: Nu begint
m’n leven. Als dat niet gebeurt, bijvoorbeeld wanneer ze lang op de start van de taalschool
moeten wachten, dan valt dat ze tegen
Deze ervaring maakt duidelijk dat een tijdige start begeleiding en taallessen van grote waarde is. Hier
ligt voor de gemeente en haar partners een belangrijk aanknopingspunt om de motivatie van
inburgeraars vast te houden.
Kansen voor verdere verbetering van de dienstverlening
Tijdens de interviews is ook specifiek stilgestaan bij mogelijkheden om de dienstverlening verder te
verbeteren. Aan ketenpartners is gevraagd wat de gemeente kan doen om bij te dragen aan een betere
ondersteuning van inburgeraars, nu of in de toekomst. In de gesprekken werden met name drie punten
door meerdere ketenpartners genoemd: de samenwerking tussen ketenpartners, de
informatievoorziening en begeleiding vanuit de gemeente.
Allereerst geven verschillende ketenpartners aan behoefte te hebben aan meer onderling contact en
uitwisseling. Regio Waterland (Purmerend, Edam-Volendam, Waterland en Landsmeer) organiseert
eens in de zes maanden een ketenoverleg inburgering, wat gewaardeerd wordt door de uitvoerende
partijen:
Het is fijn voor partijen om met elkaar te sparren. Statushouders zijn best een aparte groep,
zeker als je als partij weinig ervaring met deze groep hebt (Vluchtelingenwerk)
Deze behoefte lijkt mede voort te komen uit de wens om beter inzicht te krijgen in elkaars werkwijze
en verantwoordelijkheden. Dit kan volgens hen bijdragen aan een betere afstemming in de begeleiding
van inburgeraars.
Wat betreft het tweede punt geven diverse ketenpartners aan dat de gemeente de dienstverlening op
verschillende onderwerpen kan optimaliseren door meer voorlichting te bieden, bijvoorbeeld in de
vorm van workshops, cursussen, trainingen of informatiebijeenkomsten. Een specifieke doelgroep
hierbij zijn inburgeraars met kinderen. Recent heeft VluchtelingenWerk ouderschapssesies
aangeboden in Waterland, waarin voorlichting werd gegeven over het onderwijs- en opvangsysteem
en opvoeden in Nederland. Ketenpartners geven aan dat de dienstverlening op dit punt verder kan
worden versterkt. Zo blijkt er onder meer behoefte te zijn aan aanvullende informatie over het
Nederlandse schoolsysteem voor ouders met oudere kinderen.
24
Tot slot stellen verschillende onderwijspartners dat het belangrijk is dat consulenten goed op de
hoogte zijn van de verschillende leerroutes binnen de inburgering en deze duidelijk kunnen toelichten
aan inburgeraars. Daarbij is het volgens hen van belang dat consulenten bij de keuze voor een
leerroute niet alleen kijken naar de studielast van de route, maar ook naar de persoonlijke situatie van
de inburgeraar, zoals de gezinssituatie, huisvesting en mentale belastbaarheid. Zo kan er een
weloverwogen keuze worden gemaakt ten aanzien van de inschaling. Vanuit dit perspectief
benadrukken zij het belang van voldoende deskundigheid bij consulenten voor een succesvol verloop
van het inburgeringstraject. Volgens hen ligt hier ook een rol voor de gemeente om deze
deskundigheid en kennis binnen de uitvoering te borgen.
25
In deze evaluatie is de stand van zaken met betrekking tot de Wet inburgering 2021(Wi2021)
onderzocht en hoe inburgeraars en ketenpartners deze uitvoering de afgelopen jaren hebben ervaren.
De bevindingen bieden inzichten die helpen bij het optimaliseren van het beleid en het verbeter van
de dienstverlening.
Hoewel de verschillende onderdelen van de evaluatie ieder een eigen focus hebben, schetsen de
bevindingen in samenhang een beeld van aandachtspunten die van belang zijn voor de uitvoering van
de inburgering. In de onderstaande subparagrafen wordt hier dieper op ingegaan, met aanvullende
toelichting en concrete actiepunten.
Organisatorische capaciteit als randvoorwaarde voor uitvoering
Voorop staat dat voldoende organisatorische capaciteit een voorwaarde is voor een goed
functionerend inburgeringsstelsel. Wanneer die capaciteit onvoldoende aanwezig is, heeft dit directe
gevolgen voor de uitvoering. Dit leidde tot achterstanden en minder continuïteit in de begeleiding, wat
een negatieve impact had op de ervaring en motivatie van inburgeraars.
In de afgelopen jaren hebben Landsmeer en Waterland zich actief ingezet om dit knelpunt aan te
pakken. De organisatorische capaciteit is versterkt, onder andere door extra personeel aan te nemen.
Hierdoor hebben consulenten meer tijd voor begeleiding. Daarnaast zorgt het ervoor dat de uitvoering
minder kwetsbaar is voor uitval of personeelswisselingen. Tegelijkertijd is een klantenreis uitgevoerd,
waarin het volledige begeleidingsproces van inburgeraars in kaart is gebracht. Door te kijken naar de
timing van informatievoorziening, de planning van voortgangsgesprekken en de inhoud daarvan,
hebben consulenten meer handvatten voor effectieve en eenduidige begeleiding. Op basis van deze
analyse zijn aanpassingen doorgevoerd, waardoor het begeleidingsproces beter aansluit op de
behoeften van inburgeraars en de beschikbare capaciteit optimaal wordt benut.
Anno 2026 is de organisatorische capaciteit gestabiliseerd. Hierdoor verloopt de uitvoering beter:
achterstanden zijn weggewerkt, vrijwel alle inburgeraars zijn ingedeeld in een leerroute en nemen deel
aan een lopend traject, en ketenpartners ervaren de samenwerking als stabiel en laagdrempelig. Toch
is er nog ruimte voor verbetering in de begeleiding van inburgeraars. De aandachtspunten die uit deze
evaluatie naar voren komen bieden goede handvatten om deze verbetering te realiseren. Daarnaast is
het van belang om dit aspect te blijven monitoren.
Samenhang tussen traject, taal en werk
26
Inburgering is in de praktijk complex, omdat taal en werk elkaar voortdurend beïnvloeden.
Taalverwerving vindt daarbij niet alleen plaats in het klaslokaal, maar ook via werk en sociale
contacten. Uit gesprekken met inburgeraars blijkt echter dat de taal die zij op school leren niet altijd
aansluit bij de taal die zij in de praktijk nodig hebben. Ook docenten signaleren mogelijkheden om het
onderwijs beter te koppelen aan andere onderdelen van het inburgeringstraject.
Omdat taal en werk een belangrijke rol spelen in de voortgang van het traject, is het van belang dat de
gemeenten hierop inzetten bij het doorontwikkelen van het inburgeringsaanbod. Dit betekent onder
meer dat toekomstige aanbestedingen expliciet aandacht moeten besteden aan de koppeling tussen
taalonderwijs en participatie. Ook is het belangrijk om aan te sluiten bij de ontwikkelingen van het
aanbod in de arbeidsmarktregio voor deze doelgroep. Daarnaast vraagt dit om een intensieve
samenwerking tussen team inburgering en team participatie. Het streven is dat de begeleiding zo
wordt ingericht dat er al tijdens de inburgering aandacht is voor de ambitie en het
doorstroomperspectief van de inburgeraar. Er is een start gemaakt met het inrichten van deze
samenwerking. De uitkomsten van de evaluatie helpen bij de verdere invulling hiervan.
Informatievoorziening en psychosociaal welzijn
Informatievoorziening is een ander aspect binnen de inburgering dat door inburgeraars als belangrijk
wordt ervaren. Onduidelijkheid over procedures, rechten en verplichtingen kan leiden tot
terughoudendheid bij het stellen van vragen, evenals tot onzekerheid en stress. Duidelijke en
toegankelijke informatievoorziening draagt bij aan een positievere ervaring en een verbeterd welzijn
tijdens het inburgeringsproces.
Om stress te verminderen, willen de gemeenten de communicatie over rechten en plichten
verbeteren. Zo willen we voor iedere inburgeraar een tijdlijn van het inburgeringsproces opnemen in
het Persoonlijk Plan Inburgering, zodat het traject overzichtelijker wordt. Daarnaast willen we kijken
naar de momenten waarop bepaalde informatie wordt aangeboden, en zorgen we voor een
schriftelijke terugkoppeling na ieder gesprek. Zo kunnen inburgeraars de informatie en afspraken
nogmaals teruglezen.
Taal en onderwijsmaatwerk
Tot slot laten de bevindingen zien dat taalonderwijs een belangrijke basis vormt voor de
taalontwikkeling van inburgeraars. Inburgeraars waarderen het onderwijs wanneer dit goed verloopt,
terwijl het ontbreken van passend taalaanbod als een gemis wordt ervaren. De effectiviteit van
taalontwikkeling hangt af van randvoorwaarden zoals wachttijden, verschillen in leervermogen, het
tempo van trajecten en de aansluiting op de levensfase van inburgeraars.
27
Al voordat de bevindingen van deze evaluatie beschikbaar waren, waren wij bekend met deze
knelpunten. Sommige uitdagingen zijn lokaal van aard, zoals schaalproblemen doordat wij een kleine
gemeente zijn. Andere uitdagingen zijn landelijk, bijvoorbeeld het docententekort en beperkte
differentiatiemogelijkheden. Voor de landelijke uitdagingen is extra aandacht, onder andere via
mogelijke aanpassingen in wet- en regelgeving, maar deze overstijgen grotendeels onze invloed.
Toch zijn er op korte en lange termijn wel dingen die de gemeenten Landsmeer en Waterland kunnen
doen om hiaten te verkleinen door kansen te benutten. Samenwerking met grotere gemeenten, zoals
Zaanstad of Amsterdam, kan oplossingen bieden voor specifieke doelgroepen binnen de inburgering;
voor de Onderwijsroute en B1-mbo-entree trajecten gebeurt dit nu al. Het voornemen is om daarnaast
beter te onderzoeken voor welke andere doelgroepen regionale samenwerking nog meer kansen
biedt.
Ook streven we ernaar om inburgeraars al eerder te benaderen; tot nu toe worden zij die in een AZC
verblijven nog niet door consulenten bezocht. Dit is geen verplichting vanuit de wet. Desalniettemin is
het de ambitie om dit op korte termijn wél te doen, zodat inburgeraars al in het AZC kunnen starten
met inburgering, waardoor zij eerder kunnen beginnen met het traject en met actief participeren in de
samenleving
Overige kansen
Tot slot zijn er enkele overige punten die het inburgeringsproces verder kunnen optimaliseren.
Allereerst laten de bevindingen zien dat een sterke samenwerking met ketenpartners goed werkt,
omdat de gemeente hierdoor activiteiten en informatie effectief bij inburgeraars kan onderbrengen.
Ketenpartners geven aan dat ze over het algemeen tevreden te zijn met de samenwerking met de
gemeenten. Tegelijkertijd is de samenwerking tussen ketenpartners onderling nog beperkt; meerdere
partners geven aan graag vaker ketenpartneroverleggen te zien om kennis en informatie uit te
wisselen en de communicatie te verbeteren.
In 2024 zijn we gestart met regionale ketenpartneroverleggen. Gegeven de bevindingen blijkt dat er
dus behoefte is aan meer van dergelijke overleggen, bijvoorbeeld over specifieke doelgroepen of
onderwerpen. Dit is een aandachtspunt waarvoor we gezamenlijk met de regio een plan willen
opstellen.
Daarnaast willen we de monitoring verder versterken. Voor de volgende evaluatie willen we concrete
doelen formuleren, zodat de effectiviteit van het inburgeringsbeleid beter kan worden gemeten en
teruggekoppeld naar de uitvoering. Dit helpt om beleid, aanbod en uitvoering continu te verbeteren,
28
meer inzicht te krijgen in wat werkt voor inburgeraars en de raad beter te informeren met concrete
resultaten.
Opzet
Als gemeenten hebben we bewust gekozen voor een evaluatie die grotendeels is gebaseerd op
kwalitatieve gegevens, oftewel op ervaringen van inburgeraars en betrokkenen. Ons uitgangspunt is
dat we onze burgers niet alleen als cijfers of statistieken willen zien, maar hun ervaringen en
perspectieven centraal willen stellen. Op deze manier kunnen we beleid ontwikkelen dat echt aansluit
bij wat inwoners meemaken en nodig hebben.
Kwalitatieve gegevens hebben diverse voordelen. Het geeft een diepgaand begrip van ervaringen en
perspectieven; cijfers vertellen immers niet het hele verhaal. Daarnaast biedt het contextualisering
van gedrag en processen, waardoor we niet alleen zien wat er gebeurt, maar ook waarom. Bij de
inburgeraars hebben we bovendien gebruikgemaakt van groepsinterviews, waarbij de interactie
tussen deelnemers vaak unieke inzichten oplevert die in individuele interviews soms niet naar voren
komen. De groepssetting stimuleert reflectie, exploratie en het delen van ervaringen, waardoor
nieuwe ideeën en perspectieven zichtbaar worden.
Tegelijkertijd kennen deze methoden – net als alle andere methoden – hun beperkingen. De analyse
is een weergave van ervaringen, de resultaten zijn niet per definitie generaliseerbaar en
groepsdynamiek kan invloed hebben op de uitkomsten. Voor een vollediger beeld is zowel kwalitatieve
als kwantitatieve data van belang.
De beschikbare kwantitatieve gegevens zijn op dit moment nog beperkt omdat de nieuwe wet relatief
recent is ingevoerd. Deze evaluatie moet vooral worden gelezen als een tussenstap, die de huidige
situatie zichtbaar maakt en aanknopingspunten biedt voor verdere verfijning van beleid en uitvoering.
Vervolg
De uitkomsten van deze evaluatie zijn besproken binnen het team Inburgering van de gemeente
Waterland en met de beleidsmedewerker van Landsmeer. De lessen die hieruit voortvloeiden, zijn
uitgewerkt in een uitvoeringsplan. In dit plan wordt vastgelegd welke aanpassingen naar aanleiding
van de evaluatie worden doorgevoerd en binnen welke termijn dit gebeurt. Het plan is bijgevoegd als
bijlage. Tot slot staat de volgende evaluatie gepland in het jaar 2030.
29